कुरुंदकरांचा वारसा – प्रा. शेषराव मोरे

नरहर कुरुंदकर या ऋषीला आम्ही पाहू शकलो नाही याचं दु:ख बाळगायचं 

 की शेषराव मोरे यांचा जिव्हाळ्याचा  परिचय लाभला याचा आनंद मानायचा? 

ही गुरु शिष्य परंपरा  सुरू राहिली पाहिजे ही आपली जबाबदारी आहे.

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचा आणि त्यांच्या विचारांचा संपूर्ण वेगळा अन्वयार्थ लावणारी दोन पुस्तक माझ्या वाचनात आली. ‘सावरकरांच्या समाजकारणाचे अंतरंग’ आणि ‘सावरकरांचा बुद्धीवाद आणि हिंदुत्ववाद’ हे दोन्हीही मूळ विषय जड आहेत. एकतर बुद्धीवाद आणि हिंदुत्ववाद एकत्र कसं असू शकतं? पण हा प्रश्न नंतरचा आहे. ते पुस्तक वाचताना कळलं की कोणत्यातरी मूळ पुस्तकांच्या ह्या संक्षिप्त आवृत्ती आहेत. अभ्यासाची पद्धत म्हणून ही शिस्त होती की वरवरचं काही वाचायचं नाही, खोलात शिरून वाचायचं. ‘शेषराव मोरे’ हा माणूस असा परिचयात आला. दोन सावरकरांच्या पुस्तकांच्या निमित्तानं परिचयात आलेला हा माणूस ते नांदेडला मोरे सरांच्या घरी माझ्या खांद्यावर हात टाकून फाळणीसारख्या गहन विषयावर चर्चा करणारा माणूस. हा प्रवास मोठा विलोभनीय होता. मोरे सर आम्हाला नावानी ओळखतात, आणि इतक्या जवळच्या परिचयातला हा प्रचंड माणूस आज विश्व  साहित्य संमेलनाचा अध्यक्ष झाला आहे. अंदमान येथे होणाऱ्या विश्व साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद शेषराव मोरे सरांपेक्षा दुसऱ्या  माणसाचं नाही ह्या सारखा आनंद नाही.
शेषराव मोरे सरांच्या व्यासंगाचा आणि बुद्धीवादाचा सर्व वारसा हा नरहर कुरुंदकरांचा आहे. हे बहुतेक सर्वांना माहिती आहे. पण मोरे यांच्यावर तितकेच संस्कार पु. ग. सहस्रबुद्धे यांचेसुद्धा आहेत. याचा अर्थ असा आहे की मुळातले संस्कार हे प्रचंड व्यासंगाचे, बुद्धीवादाचे आहेत. तर्कशास्त्र, विवेकनिष्ठा यांची लेबलं लावून मिरवण्याची समाजवाद्याप्रमाणे पु. ग. सहस्रबुद्धे यांनाही गरज वाटत नव्हती. तशीच ती शेषराव मोरे यांनाही वाटत नाही. कुरुंदकर विचारांनी समाजवादी होते. सहस्रबुद्धे विचारानी हिंदुत्वनिष्ठ होते. या दोघांच्याही विचारांची अडचण मोरे यांना कधीही वाटली नाही. कुरुंदकरांच्या हिंदुत्वाबद्दलच्या विचारांवर मोरे सरांनी टीकाही केलेली आहे. गुरु मानला म्हणून त्याचा भक्त होण्याची गरज नसते. एक जबरदस्त शब्द मी अभ्यासाच्या काळात शिकलो. मी - तो म्हणजे ‘चिकीत्सक भक्तीभाव.’ भक्ती असावी पण ती अंध नसावी, चिकित्सा करण्याची तयारी ठेवून भक्ती ठेवता येते. दुसऱ्या बाजूला चिकित्सक आहे म्हणून कोणाचाच मुलाहिजा ठेवत नाही. याचीही गरज नाही असा ‘चिकित्सक भाविक’ म्हणजे शेषराव मोरे आहेत.
काही कारणांनी मी नांदेडला गेलो होतो. शेषराव मोरे यांच्याशी परिचय झाला तेव्हा मला कुरुंदकर अजिबात माहिती नव्हते. पण आम्ही शेषराव मोरे यांना भेटायला त्यांच्या घरी गेलो. शेषराव मोरे यांचं घर म्हणजे तीर्थक्षेत्र आहे. वाचनाचं / पुस्तकांचं वेड असणाऱ्या माणसांसाठी ते  घर म्हणजे गंगा आहे. घराचं सुसंस्कृत पण ओळखण्याची एक पद्धत मला सरांनी शाळेत सांगितली होती. शाळेतले सर म्हणायचे की एक वेळ घरी देवघर नसलं तरी चालेल पण घरात पुस्तकं किती यावरून घराचं सुसंस्कृतपण ओळखायचं असतं. मोरे सरांच्या घराच्या भींतीच दिसत नाहीत. सर्व भिंती फक्त पुस्तकांच्या कपाटांनी भरलेल्या आहेत. त्या कपाटांमध्ये पुस्तकांव्यतिरिक्त काहीही नाही. बहुसंख्य हिंदू ज्या बाबतीत अडाणी आहेत. तसं असण्यात ते धन्यता मानतात अशा फक्त ‘इस्लाम’ या विषयावरची मोरे सरांकडे साडेपाचशेपेक्षा जास्त पुस्तकं आहेत. मोरे सरांनी लिहिलेली पुस्तकं नंतर वाचू! पण त्यांच्या घरातली पुस्तकं. घरी पुस्तकं बाजूला काढून बसायला जागा करावी लागते. ती पुस्तकं पाहून झाल्यावर त्यांनी आम्हाला त्यांची अभ्यास करायची पद्धत सांगितली. ‘आपण काय विवेकानंद नाही की एक पुस्तक आपल्याला एका वाचनात कळेल. त्यामुळे एक पुस्तक मी किमान तीन वेळेला वाचतो. अशा वाचनानीच तुम्हाला Between the lines लक्षात येतात. ते एका वाचनाने लक्षात येत नाही.’ असं फक्त गांधीजींनी आणि काँग्रेसने अखंड भारत का नाकारला? या ग्रंथाच्या शेवटी साडेतीनशे पुस्तकांची सूची आहे. संदर्भग्रंथ सूची. व्यासंग म्हणजे काय असतं? याच्यापेक्षा वेगळं काय असतं. माझ्या मनात कुरुंदकर आणि शेषराव मोरे यांच्यासाठी सतत एकच उपमा येते. हे दोघंही आधुनिक भारतातले ऋषी आहेत. ज्यांनी मूर्तीमधला देव मानला नाही. त्यांनी केवळ व्यासंग केला. केवळ नवीन विचार देऊन ते थांबले नाहीत. मुळातून विचार करावा कसा हे सांगणारे दोन आचार्य. कुरुंदकर आणि मोरे. विचारांची झिंग ज्या माणसांना चढली आहे त्यांनी एकदा तरी या दोघांच्या वाटेला जावं.
कुरुंदकरांना आयुष्य फार मिळालं नाही. त्यांची उणीव मोरे यांनी निश्चित भरून काढली आहे. कुरुंदकरांच्या सर्व विषयांची अधिक खोलातली मांडणी म्हणजे मोरे यांचे विषय आहेत. मला तर वाटतं की कुरुंदकरांचं फक्त जागर - शेषराव मोरे आहेत. कुरुंदकरांचं इस्लाम आणि भारतातला सेक्युलॅरिझम याबद्दलचा जागरमधला लेख म्हणजे मोरे यांचं ‘मुस्लिम मनाचा शोध’ ज्या एका विषयावर संपूर्ण भारतात प्रचंड चर्चा झालीच पाहिजे. असा हा विषय आहे. ‘इस्लामचा अभ्यास’ गेली हजार वर्षं या देशावर इस्लामचं राज्य होतं. इतका दीर्घकाळ या देशात मुसलमान राहत आहेत तरीसुद्धा आपल्याला इस्लाम म्हणजे काय हे कळलं का? नाही कळलं? नाही कळलं! या सतत होणाऱ्या आक्रमणाचा अर्थ आम्हाला नाहीच कळला म्हणून आम्ही सतत हजार वर्ष हारत गेलो. आम्ही इस्लाम म्हणजे काय? त्याची समाजव्यवस्था कशी आहे, त्याचं राजकारण कसं आहे कुराण म्हणजे काय? हादिस म्हणजे काय? शरिया म्हणजे काय? हे आम्हाला माहिती नाही आणि तरी आम्ही एकोप्याने राहू हा आग्रह चुकीचा आहे. ‘इस्लाम’ प्रथमत: आपण समजून घ्यावा आणि आपल्याला नीट समजल्यावर इतरांना समजून सांगावा ही स्पष्ट भूमिका ‘मुस्लिम मनाचा शोध’ घेण्यामागची आहे. असा इस्लाम तुम्हाला समजल्यानंतर सेक्युलॅरिझमची मूळ व्याख्या काय याची चर्चा ‘मुस्लिम मनाचा शोध’मध्ये आहे.
आपण मूळ विषयालाच हात घालूया ‘मुस्लिम मनाचा शोध’ चं वेगळेपण काय आहे? हिंदुत्ववादी इस्लामच्या विरोधातच फक्त बोलतात. समाजवादी आणि मुसलमान केवळ इस्लामच्या बाजूने बोलतात. या दोघांच्याही बोलण्यात कधीच न येणारा असा काही इस्लाम आहे जो कधीच सांगितला जात नाही, हिंदूत्ववादी सांगतात तो इस्लाम केवळ धर्मांध, हिंस्त्र, आक्रमक आणि समाजवादी आणि मुसलमान सांगतात तो अहिंसक, प्रेमळ, सहिष्णु असा इस्लाम मुळातला प्रश्‍न आहे की या दोन्हीही परस्परविरोधी गोष्टी एकावेळेला कशा काय अस्तित्वात असू शकतात? तर अस्तित्वात आहेत.
महम्मद पैगंबर यांनी इस्लामची स्थापना मक्केमध्ये केली. सुरुवातीची अनेक वर्षं फार थोडे अनुयायी होते आणि ह्या काळातल्या कुराणमधल्या आयातींमध्ये परधर्मसहिष्णुता, अहिंसा ही तत्त्व निश्चित आहेत. पुढे इस्लामच्या प्रसाराला अडथळा येतो आहे या कारणामुळे महंमद पैगंबर आपल्या थोड्या अनुयायांसह मदिनेला गेले. ‘हिजरत’ करून मग मदिना काळ सुरू होतो. या काळातल्या आयाती थोड्या आक्रमक होतात. इस्लामच्या दृष्टीने मक्केपेक्षा मदिनेत जास्त अनुयायी मिळाले ताकद वाढली आणि म्हणून आक्रमकपणा वाढला. आयातींमध्ये फरक आला. पैगंबर मदिनेहून पुन्हा मक्केला आहे. भरपूर अनुयायी आणि ताकद घेऊन ते मक्केत आले आणि अहिंसा सहिष्णुता संपली. पुन्हा मक्केत आल्यानंतर पैगंबरांनी स्वत:च्या हातांनी कारागृहातल्या साडेतीनशे मूर्ती फोडल्याचे पुरावे आहेत. सर्वच प्रकारच्या आयाती कुराणात आहे. कोण कोणत्या आयाती मनात यावर त्याचा ‘आक्रमकपणा’ अवलंबून आहे.
एका हिंदू माणसानी परधर्माचा इतका विस्तृत अभ्यास करून इतका समतोल ग्रंथ निर्माण करणं हे आश्चर्य आहे. मुस्लिम मनाचा शोधमध्ये काढलेले निष्कर्ष भारतातल्या मुसलमानांनीसुद्धा गौरवलेले आहेत. मुस्लिम पंडितांनी लिहिलेली विस्तृत प्रस्तावना मूळ ग्रंथाइतकीच वाचनीय आहे. मुस्लिम मनाचा शोध चा पुढचा भाग म्हणावा असा ग्रंथ म्हणजे ‘चार आदर्श खलिफा’. या विषयावर तर स्वतंत्र अभ्यासपूर्ण ग्रंथ संपूर्ण भारतात कोणीच लिहिला नाही. कुराण आणि हादिस इतकीच मुसलमानांना प्रेरणा देणारी दुसरी गोष्ट म्हणजे चार आदर्श खलिफांचा काळ तो इस्लामच्या इतिहासातला सुवर्णकाळ मानला जातो.
केवळ इस्लामच्या अभ्यासासाठी शेषराव मोरे ‘उर्दू’ शिकले. कुराण आणि हादिसच्या विस्तृत आणि गहन अभ्यासासाठी अरबी लिपी शिकले. या गोष्टी वाचताना टिळकांची सतत आठवण येत राहते. गीतारहस्याच्या लिखाणासाठी टिळक मंडालेमध्ये पाली, ब्राह्मी, जर्मन इत्यादी भाषा शिकले. व्यासंग याला म्हणतात. या प्रचंड व्यासंगाचा परिणाम म्हणजे मोरे यांच्या इस्लामवरच्या निष्कर्षांना संपूर्ण भारतात कोणीही आव्हान देऊ शकलेले नाहीत. यासारखीच गोष्ट ‘अखंड भारत का नाकारला?’ ची आहे. केवळ राज्यघटना आणि कायद्याचा अभ्यास असावा यासाठी मोरे यांनी एल्.एल्.बी. केलं. त्या अभ्यासातून पडलेले काही निवडक मूलभूत प्रश्न घेऊन त्यांनी अभ्यास सुरू केला आणि अचानक एक दिवस महाराष्ट्रात ‘फाळणी’ आवश्यकच होती! या विषयावर चर्चा सुरू झाल्या. ‘मुस्लिम मनाचा शोध’ प्रमाणे ‘अखंड भारत’ मधल्या निष्कर्षांना भारतात कोणीही  चॅलेंज करू शकलेलं नाही. यामागचं मुख्य कारण व्यासंगात तर आहेच. पण प्रत्येक वाक्याला पुरावे द्यायची त्यांची जी पद्धत आहे त्यामुळे त्यांना विरोध करणारे निर्माणच होत नाहीत. एकेका वाक्याला दहा दहा पुरावे ते देतात. त्यांची व्याख्यानं ऐकण्याची वेळ कधी आली तरी भाषणाचं स्वरूप तेच असतं. भाषण सुरू केल्यावर ते म्हणतील की पुढे जे जे सांगीन ते माझे विचार नाहीत ते खुद्द बाबासाहेब आंबेडकरांचे आहेत. पुस्तकाचे नाव, आवृत्ती, त्याचा पान क्रमांक इत्यादी सर्व तपशिलांसह ते पुरावे देतात. अशाला कोण विरोध करेल? कसा विरोध करेल?
ज्याप्रमाणे इस्लाम आणि फाळणी त्याचप्रमाणे बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दलची त्यांनी सर्वस्वी वेगळे तर्कशुद्ध, शास्त्रीय निकष काढले आहेत. जे बाबासाहेब कालपर्यंत दलितांचे, बहुजनांचे नेते होते, राज्यघटनेचे शिल्पकार होते. त्या विशेषणांमध्ये अचानक राष्ट्रवादी बाबासाहेब आंबेडकर या विशेषणाची भर पडली. आंबेडकरांइतके राष्ट्रवादी सावरकरसुद्धा नव्हते. १८५७ हा उठाव आहे की स्वातंत्र्यसमर आहे की जिहाद आहे, या विषयात स्वत: सावरकरही चुकले आहेत हे सांगण्याची बौद्धिक ताकद सध्या महाराष्ट्रात फक्त शेषराव मोरे यांच्याकडे आहे. त्यांचे १८५७ बद्दलचे निष्कर्ष असेच वेगळे आहेत. त्यांचे सावरकरांबद्दलचे निष्कर्ष असेच वेगळे आहेत. हिंदूत्वाबद्दल, हिंदूधर्माबद्दल, सेक्युलॅरिझमबद्दल महाराष्ट्रातील जातीय तेढ याबद्दल आणि ब्राह्मण द्वेष पुरोगामित्वाला बाधक ठरले का याबद्दलही! या सर्व निष्कर्षांची बिजे आपल्याला कुरुंदकरांच्या लेखनात दिसतात इस्लामप्रमाणे काश्मीर प्रश्नावरही त्यांचे विचार असेच परखड आणि तर्कशुद्ध आहेत.
सावरकरांच्या दोन मूळ पुस्तकांप्रमाणेच मोरे सरांनी, काश्मीर प्रश्‍नावर पुस्तक १९९५ साली लिहिले आहे. त्या पुस्तकाच्या निर्मितीसाठी मोरे १९९४-९५ साली काश्मीरचा दौरा करून आले. दिल्ली विद्यापीठ, काश्मीर विद्यापीठ, संसदेचे प्रचंड ग्रंथालय येथून त्यांनी काश्मीर प्रश्‍नाचा अभ्यास केला. तर दर शुक्रवारी लाल किल्ल्यासमोर भरणारी पुस्तकांची दुकानं यातून दुर्मिळ दुर्मिळ ग्रंथ विकत आणून त्यांचा सखोल आणि चिकीत्सक अभ्यास करून काश्मीर एक शापित नंदनवन हे त्यांनी लिहिलं. काही वेळेला हे पुस्तक ‘अराष्ट्रीय’ वाटतं पण लेखन करताना जे सत्य असेल ते सांगितलंच पाहिजे, हे तत्त्व आहे. काश्मीरवरचा भारताचा दावा बेकायदेशीर आहे का अशी शंका उत्पन्न व्हावी  असा एकूण पुस्तकाचा सूर आहे. पण पुन्हा एकदा व्यासंग हा गुण त्यातूनही घेण्यासारखा आहे. या पुस्तकाचे निष्कर्ष बाकीच्या सर्व पुस्तकांप्रमाणेच सर्वस्वी भिन्न आणि वेगळे आहेत. या पुस्तकाच्या निमित्त बरीच उलट- सुलट चर्चा झाली पण अजून पर्यंत कोणीही त्यातील निष्कर्ष खोडून काढू शकलेलं नाही.
भालचंद्र नेमाडेंना ज्ञानपीठ मिळालं अचानक त्यांच्या पुस्तकांचा खप वाढला. ‘कोसला’ या एका पुस्तकाच्या एका दिवसात ५०० पेक्षा जास्त प्रति एकट्या पुण्यात खपल्या तोच मान आता शेषराव मोरे यांनाही मिळावा त्यांचीही पुस्तक भरपूर वाचली जावी त्या निमित्ताने एक सुसंस्कृत आणि बौद्धिक चर्चा महाराष्ट्रात पुन्हा सुरू व्हावी अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष सदानंद मोरे, विश्वसाहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष शेषराव मोरे! साहित्य क्षेत्राला आणि रसिकांना चांगले दिवस आले असं म्हणायला हरकत नाही.
व. पु. काळे एकदा म्हटले होते की प्रत्येक पिढी एक भाग्य घेऊन जन्माला येते. त्याचबरोबर आपल्या जन्माच्या आधीच्या काही आनंदाला ती मुकलेली असते. नरहर कुरुंदकर या ऋषीला आम्ही पाहू शकलो नाही याचं दु:ख बाळगायचं की शेषराव मोरे यांचा जिव्हाळ्याचा परिचय लाभला याचा आनंद मानायचा? ही गुरु शिष्य परंपरा सुरू राहिली पाहिजे ही आपली जबाबदारी आहे.
लेखकाची पुस्तके१) मुस्लिम मनाचा शोध२) काँग्रेसने आणि गांधीजींनी अखंड भारत का नाकारला?
३) प्रेषितांनंतरचे चार आदर्श खलिफा४) सावरकरांचे समाजकारण : सत्य आणि विपर्यास५) सावरकरांचा बुद्धीवाद : एक चिकित्सक अभ्यास६) १८५७ चा जिहाद७) काश्मीर : एक शापीत नंदनवन८) अप्रिय पण (भाग १ व २)
९) विचार कलह (भाग १ व २)
१०) बाबासाहेब आंबेडकरांचे सामाजिक विचार

ब्राह्मण - ब्राह्मणेतर संघर्ष, संघर्षाचा बळी - समर्थ रामदास - भाग - २

समर्थ रामदास - संत तुकाराम - छत्रपती शिवाजी महाराज 

चिखलफेख हा शब्द सुद्धा छोटा वाटावा इतकी गलिच्छ टीका रामदास स्वामींवर होते. रामदास स्वामी शिवाजी महाराजांचे गुरु नव्हते, रामदास स्वामी - शिवाजी महाराज भेटीचे कोणतेही पुरावे नाहीत. उलट एक पत्रात स्वामी राजांना 'प्रसंग नसता लिहिले | माफ केले पाहिजे' असं म्हणतात याचा अर्थ रामदास स्वामींचे कोणतेतरी गंभीर गुन्हे असले पाहिजेत आणि म्हणून रामदास स्वामींच्या अस्तित्वाची महाराजांच्या इतिहासात गरज नाही अश्या प्रकारचा 'प्रती इतिहास' हल्ली जोमात आहे. तुकाराम महाराज आणि शिवाजी राजे यांची भेट झाल्याचा (बनावट) पुरावा ब्रिगेड आणि तत्सम गटांकडून दिला जातो. तुकाराम महाराजच शिवाजी राजांचे गुरु होते हेही मोठमोठ्यानी सांगितला जातं. शिवाजी महाराज आणि रामदास स्वामी यांची भेट झाल्याचा ऐतिहासिक समकालीन विश्वसनीय पुरावा उपलब्ध आहे, पण समजा शिवाजी महाराज  आणि समर्थ रामदास यांची भेट झाली नसती तरी त्यामुळे दोघांच्याही मुल्यामापानामध्ये काय फरक पडतो? भेट झाली नाही म्हंटल तरी रामदास स्वामी कुठेतरी कमी पडले असा त्याचा अर्थ होत नाही. १६७२ साली रामदास स्वामींच राजांना पत्र आहे आणि प्रत्यक्ष भेट १६७६ मध्ये झालेली आहे. ती भेट कधीच झाली नसती तरी त्यांनी काय फरक पडला असता? फरक पडतो यांनी कि शिवाजी रामदास भेटीमध्ये शिवाजीला देण्यासारख रामदास स्वामींकडे काय होत? रामदास स्वामींकडे शिवाजी राजांना देण्यासारखा काहीतरी होता हे जर मान्य केला तर प्रत्यक्ष भेट झली किंवा नही हा मुद्धा निकालात निघतो. 

समकालीन दस्त ऐवजांमध्ये शिवाजी रामदास भेटीचे जसे पुरावे आहे तसे आज पर्यंत झालेल्या संशोधनामध्ये महाराष्ट्रातील सामाकालीन पुराव्यांमध्ये शिवाजी राजे आणि संत तुकाराम यांच्या प्रत्यक्ष भेटीचे पुरावे नाहीत. पण मूळ मुद्धा तोच आहे. अशी प्रत्यक्ष भेट झाली नाही म्हणून तुकारामाच्या मूल्यमापनात कमीपणा राहतो असं काही मानायचं कारण नाही. समजा हि भेट झाली असती तर तुकारामांनी शिवाजीला काय सांगितल असत? तुकाराम म्हाराजांच साहित्य रामदास किंवा एकनाथ महाराजांप्रमाणे स्वराज्याच्या कल्पनेनी झपाटलेल्याचे साहित्य आहे का? एक 'पायीकांचे अभंग' जर सोडले तर तुकारामांचं सर्व साहित्य मोक्ष, भक्ती यांनीच भरलेलं आहे. तुकाराम महाराजंचे प्रपंचाविषयीचे विचार सर्वाना माहिती आहेत. तरीही पुन्हा हे काही तुकाराम महाराजांचं कमीपण नाहीये. 

प्रत्यक्ष भेट झाली असती तर रामदास स्वामींनी शिवाजी राजांना काय सांगितलं असत? आणि तुकाराम महाराजांनी काय सागितलं असतं? आणि ते सांगणं शिवाजी राजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या कार्याला पूरक राहिलं असत का? 

या मुद्द्याचं अतिशय योग्य विश्लेषण श्री. म. माटे यांनी आपल्या 'श्री रामदास स्वामी यांचे प्रपंचविज्ञान' या प्रबंधात केला आहे. शिवाजी राजांना वैराग्याची ओढ होती, अश्या एक वैराग्याच्या क्षणी शिवाजी राजांनी तुकाराम महाराजांना लिहिले कि, 'मला आपले शिष्य करून घ्या' यावर तुकाराम महाराजांनी कळवले कि, 'मी तुला जवळ करणे योग्य होणार नाही.' आपल्या सानिध्यात शिवाजीच्या आयुष्याचा जीवनहेतू करपून जाईल हे तुकाराम महाराजांना कळत होतं. गृहस्थाश्रमाबद्दल तुकाराम महाराजांचे काय मत आहे हे सर्वाना माहिती आहे. अशावेळी आपणहून एक माणूस गृहस्थाश्रम सोडून आपण सांगितलेल्या मार्गांनी येऊ म्हणतोय हे काळात असताना शिवाजीचं जीवनधेय्य काय आहे हे ओळखून त्याला आपल्यापासून दूर ठेवणेच योग्य होईल हा विवेक तुकाराम महाराजांनी दाखविला हे तुकारामांचं मोठेपण आहे. अशाच एका वैराग्याच्या क्षणी शिवाजी राजांनी धन-दौलत, घोडे असं तुकारामांना पाठवलं, ते तुकाराम महाराजांनी  सन्मानपूर्वक परत पाठवलं. ''आम्ही काय दर्शनीय आहोत का? माझे अंग धुळीने माखलेले आणि चिरण्या पडलेले आहे तुमच्याचानी बघवणार नाही. या पालखीला आणि हत्ती घोड्यानाही मी शोभणार नाही'' असाही एक पत्र उपलब्ध आहे. या पत्राच्या सत्यतेविषयी शंका आहे. तुकारामांनी नुसते, मी तुझा गुरु नाहीं असे म्हंटले नाही तर शिवाजीला रामादासांची वाटही तुकाराम महाराजांनीच दाखविली असाही श्री. म. माटे म्हणतात. माटे यांच्या पुस्तकात तुकाराम आणि रामदास  यांची भेट झाल्याचाही पुरावा देण्यात आला आहे. तुकाराम महाराज चाफाळास गेले होते, रामदास देहु येथे गेले होते. अशी माटे यांनी लिहिलेलं आहे. 

गुरु-शिष्यांची किंवा मूळ प्रेरणा सारख्या असलेल्या दोन माणसांच्या प्रत्यक्ष भेटी झाल्याच पाहिजेत याची काहीही गरज नाही. नरहर कुरुंदकर यांनी एका भाषणात म्हंटल होता कि गांधीजींच्या किंवा डॉ. आंबेडकरांच्या शब्दावर विश्वास ठेवून लाखो माणसं चळवळीत उतरली त्या सर्वांची गांधीजींशी किंवा आंबेडकरांशी प्रत्यक्ष भेट झाली होती असं मानायचं काही कारण नाही. मूळ संबंध प्रेरणांचा असतो, तोच मुद्दा शिवाजी महाराज-संत तुकाराम- समर्थ रामदास यांचा लागू आहे. 

रामदास स्वामींवरचे मुख्य आक्षेप - 

रामदास स्वामींवर होणाऱ्या मुख्य एक-दोन आक्षेपांवर आज लक्ष देऊया. या आक्षेपांची मुख्य कारणं फक्त जातीयतावादामुळे भ्रष्ट झालेल्या मेंदूंत आहेत. केवळ ब्राह्मण जातीत जमाल आहे म्हणून रामदास स्वामींवर कोणत्या पातळीवर जाऊन टीका होते ते जरा बघा. हि टीका शिवाजी महाराजांचा सुद्धा अपमान करते आहे. प्रती इतिहासकार मां. म. देशमुख यांची अनेक पुस्तकं उपलब्ध आहेत. ती पुण्यात केवळ 'साधना साप्ताहिकाच्या' ग्रंथालयात मला पहायला मिळाली. (हा योगायोग आहे का?) त्यात देशमुख म्हणतात कि लग्नाच्या बोहोल्यावरून पळून जाणारा माणूस आठ स्त्रियांशी लग्न करणाऱ्या माणसाचं गुरु कसा असू शकेल, गुरूने शिष्यपेक्षा जास्त लग्न केलेली असली पाहिजेत. हा विनोद नाही. हा मा. म. देशमुख नागपूर ला एका कॉलेजमध्ये इतिहासाचा विभागप्रमुख आहे. लग्नाच्या बोहल्यावरून पळून गेल्यामुले एका स्त्रीचं आयुष्य संपूर्ण बरबाद झालं, धड ती विधवा नाही, तिचा पुन्हा विवाह होऊ शकत नाही अशा अवस्थेत ती आयुष्यभर राहिली, म्हणून रामदास आदर्श असू शकत नाही. हा मी विनोद सांगत नाही. देशमुखांच्या पुस्तकात आहे हे. बोहोल्यावरून पळून गेलेला रामदास आदर्श असू शकत नाही हे रामदास स्वामींचा मूल्यमापन आहे का?  कोणत्याही पुरुषानी लग्नाच्या समयी आपल्या पत्नीला असं वचन दिलेलं असत कि दुखाच्या प्रसंगी साथ सोडणार नाही तसं वाचन शिवाजी राजनीही सईबाईंना दिलेलं असणार. हा प्रश्न फक्त वैदिक संस्कारांचा नाही. हा नैतीकतेचाही प्रश्न आहे. पण अफझलखानाशी लढायला जाताना सईबाई आजारी असतात, आणि मोहिमेवर असताना त्यांचा मृत्यू होतो. ह्या प्रसंगी देशमुखांच्या दृष्टीने  शिवाजी राजांनी सईबाईंवर अन्याय केला नाही का? रामदास स्वामी लग्नाच्या आधीच पळून गेले गौतम बुद्ध मध्यरात्री स्वतःचा मुलगा आणि लग्नाची बायको या दोघांनीही सोडून गेलेला आहे. हे काय माणसांचे मूल्यमापन करण्याचे मुद्दे आहेत का? दुर्दैव असं आहे कि हे महाशय प्राध्यापक होते, किती पिढ्यांना असा इतिहास शिकवला गेला असेल देव जाणे. 

असाच अजून एक विनोदी, तितकाच वेदनादायक आक्षेप मला या देशमुखांच्या पुस्तकांमध्ये वाचायला मिळाला. ते म्हणातात कि रामदास स्वामींनी शिवाजी राजांकडे उपभोगासाठी स्त्रियांची मागणी केली. शिवाजी राजांनी आठ स्त्रियांची व्यवस्था केली आणि  म्हंटले कि यातून एकीची निवड करा. त्यावर रामदासांनी आठही स्त्रियांची मागणी केली, आणि राजांनी ती पुरवली.
यात प्राध्यापकांच्या हे लक्षात आलं नाही का कि आपण रामदासांवर टीका करण्याच्या नादात आपण शिवाजी राजांना दलाल केलत?? ह्या प्रकारचा विचार कोणताही मराठी माणूस करू शकत नाही. पण हे प्राध्यापक महाराष्ट्राला असं शिकवत आहेत. 

समारोप -  

महाराष्ट्रात ब्राह्मण आणि ब्राह्मणेतर दोन्हीही पक्ष वैयक्तिक मालमत्तेची दावेदारी असल्यासारखं गेले १०० वर्ष हा वाद लढात आहेत. पूर्वी कदाचित त्याला बौद्धिक आधार असेलही आज हा लढा केवळ जातीद्वेष, जातीभेद एवढाच शिल्लक आहे. त्याचा बौद्धिक पाया पार ढासळला आहे. हा रस्ता केवळ विनाशाकडे जातो. हा वाद चुकीच्या पायावर उभा आहे. हा वाद संपलाच पाहिजे. रोज फेसबुक वर प्रचंड आक्रमक चिखलफेक पहायला मिळते याचा अर्थ मला असा दिसतो कि ब्रिगेडी संघटना विष पेरण्यात यशस्वी झाल्या आहेत. हि बाब अतिशय गंभीर आहे. फुले, शाहू, आंबेडकरांनाही चळवळीच हे आक्रमक स्वरूप मान्य झालं नसतं. आपल्या राष्ट्रपुरुषांच्या धेय्यवादाचा पहिला पराभव आपण अनुयायांची केला.          

संदर्भ -

१. श्री रामदास स्वामींचे प्रपंच विज्ञान - श्री. म. माटे - कॉंन्टिनेंटल प्रकाशन 

२. छत्रपती शिवाजी महारज जीवन रहस्य - नरहर कुरुंदकर - देशमुख आणि कंपनी 

३. श्रीमान योगी या ग्रंथाची प्रस्तावना - नरहर कुरुंदकर