आयसीसचा उदय – प्रबोधनाच्या अभावामुळे?

२०१४ च्या जुलै - ऑगस्ट पासून ‘इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक आणि सिरीया’ या गटानी मध्यपूर्वेत ‘खिलाफत’ स्थापन केली. १९२४ मध्ये तुर्कस्तानचा हुकुमशहा केमाल आतातुर्क याने चारशे वर्षाहून अधिक काळ राज्य केलेली ओट्टोमन खिलाफत नष्ट केली होती. त्यानंतर जगात अनेक ठिकाणी पुन्हा ‘खिलाफत’ निर्माण करण्याचे अनेक प्रयत्न झाले. त्यापैकी एक म्हणजे २०१४ मध्ये निर्माण झालेली इस्लामिक स्टेट. एक दहशतवादी संघटना, या पलीकडे लोकांना फारशी याबद्दल माहिती नाही. तेव्हा मूळ विषयामध्ये शिरण्यापूर्वी त्याची पार्श्वभूमी समजावून घेणे आवश्यक आहे. इतिहासाच्या दोन प्रवाहातून या इस्लामिक स्टेटची निर्मिती झालेली आहे. आपल्या काळाच्या दृष्टीने अलीकडचा प्रवाह म्हणजे ‘तेलाचे राजकारण’ त्यातून झालेली ‘दोन गल्फ युद्ध’ याचा इस्लामिक स्टेटच्या निर्मितीमध्ये दुर्लक्ष न करता येण्याजोगा वाटा आहे. २००३-०४ मध्ये दुसऱ्या गल्फ युद्धाच्या वेळी अमेरिकेच्या नेतृत्वाखाली ‘नाटो’ इराकमध्ये उतरलं त्यांनी लोकशाही स्थापना करण्याच्या हेतूनी ‘सद्दाम हुसेन’ची हुकुमशाही राजवट उलथवून टाकली आणि लोकशाही राज्यस्थापनेचे प्रयत्न केले. २०१० च्या वसंत ऋतूमध्ये ट्युनिसीयामध्ये लोकशाहीसाठी क्रांतीला सुरवात झाली. आणि एकामागून एक सर्व अरब देशांमध्ये त्या क्रांतीची लाट पोहोचली. ट्युनिसीया, इजिप्त, लिबिया, सिरीया, येमेन, कुवेत, लेबेनॉन, ओमान, बहारीन, सौदी अरेबिया. त्या क्रांतीमुळे सर्व देशात गृहयुद्ध सुरु झाली. अंतर्गत राजकीय पोकळी निर्माण होण्याचे प्रकार या सर्व देशात झाले. या ‘कलह’ काळात अनेक गट अर्थात उदयाला आले. देशात तयार झालेली राजकीय पोकळी भरून काढून सत्तेमध्ये वाटा मिळावा हा एक सामान्य हेतू बहुतेक सर्व गटांचा होता. अशा गटांमध्येच इराक आणि सिरीयामध्ये ‘इस्लामिक स्टेट’ निर्माण झाली. सुरवातीला केवळ ‘इस्लामिक स्टेट’ असे नाव असलेली ही संघटना इराक आणि सिरीयाच्या काही भागांवर राज्य करण्याइतकी मोठी झाली. तेव्हा त्यांनी पूर्वीचे नाव बदलून ‘इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक आणि शाम/लेव्हेंट (म्हणजे सिरीया, शाम, लेव्हेंट ही एकाच प्रदेशाची नावं आहेत)’ हे नाव धारण केलं. २०१४ च्या जून मध्ये त्यांनी स्वतंत्र ‘खिलाफतीची’ स्थापना केली. तिथून पुढे आजच्या तारखेपर्यंत ती खिलाफत राज्य करते आहे. (आता तीचा इराक आणि सिरीयावरील प्रभाव संपला तरी फिलिपाईन्स, बांगलादेश, अफगाणिस्तान या भागात तिचे अवशेष टिकून आहेत)

‘इस्लामिक स्टेट’ या दहशतवादी गटाच्या उदयाची करणे देताना पत्रकार अभ्यासक हे मुख्य कारण सांगतात. अमेरिकेचे तेलासाठीचे हितसंबंध, म्हणून इस्रायलला पाठींबा वगैरे. ज्या एका कारणाकडे सहज दुर्लक्ष होतं ते सांगायचा माझा प्रयत्न आहे. ते कारण आधुनिक आणि तत्कालीन कारणापेक्षा जास्त महत्वाचे आहे. अर्थात हे वाचकांनी ठरावाचे आहे. 

इथे आपण दोन उदाहरणं घेऊन त्यांची तुलना करून पाहूया उत्तर मिळतय का? युरोपीय सत्ता भारतात आल्या आणि राज्य स्थापनेसाठी त्यांनी प्रयत्न केले तो काळ साधारणपणे १७५७ म्हणजे प्लासीचे युद्ध. ब्रिटिशांच्या भारतातील राज्य स्थापनेची सुरवात. प्लासीची लढाई जिंकून भारताच्या एका प्रदेशावर ब्रिटिशांचे राज्य सुरु झाले. ते अर्थात ब्रिटीश इस्ट इंडिया कंपनीचे होते. अधिकृत ब्रिटनचे राज्य भारतात लागू झाले ते १८५७ पासून. पण प्लासीच्या आणि नंतरच्या बक्सारच्या युद्धापासूनच भारतीयांत जागृती सुरु झाली होती. याचे पहिले उदाहरण म्हणजे राजाराम मोहन रॉय. हिंदू धर्मातील अनिष्ट प्रथांच्या विरोधात आधुनिक दृष्टी घेऊन राजाराम मोहन रॉय उभे राहिले. राजाराम मोहन रॉय यांच्यापासून ब्रिटिशांमुळे मिळालेल्या आधुनिक शिक्षणातून शिकलेले भारतीय हिंदू धर्मातील रूढी परंपरा यांच्याविरुद्ध लढायला उभे राहिले. हा भारतीय प्रबोधनाचा काळ बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यापर्यंत येऊन पोहोचलेला आहे. हा प्रवास कुठून सुरु होऊन कुठेपर्यंत येऊन पोहोचला हे पहिले पाहिजे. राजाराम मोहन रॉय यांच्या स्वतःच्या वाहिनीला सती जावे लागले होते. महाराष्ट्रात पेशव्यांच्या शेवटच्या पिढ्या एका समाज गटाला अस्पृश्य म्हणून बाजूला करत होत्या. जोतीराव फुले यांचा अनाथ आणि पिडीत विधवांसाठी अनाथाश्रम सुरु करावे लागत होते. आणि या सगळ्या प्रथांना इथली व्यवस्था धर्माचे संदर्भ देत होती. इथपासून १९४७ साली स्वतंत्र होताना बहुसंख्य परंपरावादी हिंदुनी एकत्र येऊन ‘इहवादी’ राज्यघटना बनवली. एका काश्मिरी पंडिताने एका दलिताला मुद्दाम मंत्रिमंडळात बोलावून घेऊन मसुदा समितीचं अध्यक्षपद दिलं. भारतातील प्रबोधनाचा हा प्रवास खूप महत्वाचा होता.

आता दुसऱ्या बाजूला उदाहरण आहे ऑट्टोमन साम्र्याज्याचे. १४५३ मध्ये काँस्टँटिनोपलचा अरबांनी म्हणजे ऑट्टोमन साम्राज्याने पाडाव केल्यानंतर ते साम्राज्य स्थिर राहिलं. पहिल्या पिढ्यातील आक्रमकता संपून गेली आणि प्रसरणशीलता नाहीशी झाली. तेव्हापासून पुढची तीन शतकं ऑट्टोमन साम्राज्य हे ‘सीक मॅन ऑफ युरोप’ राहिलं. तिकडे युरोपीय देश मात्र जग शोधायला बाहेर पडले. युरोपात सुद्धा प्रबोधनाची सुरवात होऊन गेली होती. विज्ञानाची प्रगती यांच्या आधारे व्यापारउदीम याने संपत्ती गोळा करण्यासाठी युरोपीय जग जिंकत सुटले होते. तसे ते व्यापाराच्या माध्यमातून ऑट्टोमन राज्यात सुद्धा शिरले. ते मुख्यतः ज्यू आणि ख्रिश्चन होते. भारतात जसा टर्निंग पॉईंट प्लासीची लढाई हा मानतात त्याप्रमाणे ऑट्टोमन राज्यात टर्निंग पॉईंट नेपोलियनची इजिप्तची स्वारी हा मानतात. १७९७ मध्ये नेपोलियन इजिप्तमध्ये आला. त्याच्या आधी युरोपीय ऑट्टोमन राज्यात वेगवेगळ्या माध्यमातून शिरले होतेच. व्यापारी म्हणून, धर्मप्रसारक म्हणून इत्यादी. नेपोलियन इजिप्तमध्ये आला तो तीन वर्ष तिथे थांबून होते. या तीन वर्षात नेपोलियन बरोबर आलेले सैन्याशिवायचे अनेक लोक म्हणजे शास्त्रज्ञ, शिक्षक, कायदेपंडित, व्यापारी इत्यादी लोकांशी ऑट्टोमन राज्यातील सामान्य लोकांचा संपर्क झाला. ‘आधुनिक विचाराचा’ ऑट्टोमन राज्याशी आलेला तो पहिला दीर्घ संपर्क! ज्याप्रमाणे भारतात ब्रिटीश राज्याला प्रतिक्रिया उमटल्या तशाच ऑट्टोमन राज्यातसुद्धा उमटल्या.

भारत आणि ऑट्टोमन राज्यातला फरक असा आहे, कि ब्रिटीश भारतात थेट राज्य स्थापन करण्याच्या प्रयत्नात होते. ऑट्टोमन राज्यात युरोपीयनांनी राज्य स्थापन करण्याचे प्रयत्न केले नाहीत. उलट सत्ता समतोल साधण्यासाठी त्यांनी ऑट्टोमन राज्य टिकावं यासाठी आपले प्रयत्न खर्च केले.  

१९ व्या शतकाच्या सुरवातीला युरोपीय देश जगाच्या सर्व भागात व्यापारासाठी जात होते आणि पुढे राज्य स्थापन करत होते. भारतात १८५७ मध्ये ब्रिटीशांच राज्य सुरु झालं, त्याच्यापूर्वी ते अमेरिकेतून हारून आले होते. १८५० च्याच सुमारास ते चीन मध्ये गेले. आफ्रिकेच्या अनेक देशांत त्यांनी आपले बस्तान बसवले. जसे युरोपीय आशिया आफ्रिका खंडांमध्ये गेले आणि राज्य स्थापनेचे पर्यंत करत होते, तसेच ते युरोपला जवळ असणाऱ्या इस्लामी देशांत सुद्धा शिरले.  पूर्वीचे बलाढ्य ओट्टोमान साम्राज्य ‘आजारी’ पडले होते आणि इतर कोणतीही मुस्लीम शक्ती युरोपीय सत्तांना लगाम घालू शकेल इतकी बलाढ्य नव्हती. स्वाभाविकपणे युरोपीयन इस्लामी देशांत शिरले. योरोपीय सत्तांचा जो परिणाम भारतावर झाला किंवा इतर जगावर झाला त्याच प्रमाणे इस्लामी देशांवरही झाला. ज्याप्रमाणे भांडवलशाही ही एकटी येत नाही, तिच्याबरोबर जीवन जगण्याची एक पद्धत पण येते. लोकशाही, स्वतंत्र अशी मूल्य भांडवलशाही बरोबर येतात. त्याचप्रमाणे युरोपियन नुसते येत नाहीत, ते त्यांच्याबरोबर त्यांचे विचार घेऊन येतात, बायबल आणतात (म्हणजे धर्म), ते वैज्ञानिक दृष्टीकोन आणतात. त्याच्या प्रभावाखाली येऊन एक पिढी असं मानते कि अन्यायी एतद्देशीय सत्तेपेक्षा न्यायी परकी बरा. भारतात ब्रिटीश सत्तेला वरदान मानणारे लोक होते तसचं. पण त्या काळात समाज मंथन सुरु होतं. समाज विचार करायला लागतो, कि आपल्याकडे असं काय नाही जे युरोपियनांकडे आहे. त्यांच्याकडे अस काय आहे ज्याच्या बळावर ते मुठभर लोकं खंडप्राय देशावर राज्य करू शकतात. त्यातून मूल्य व्यवस्था निर्माण होतात. राष्ट्रवाद, समाजवाद, इतिहास, अर्थकारण या सर्वाचा विचार सुरु होतो. जे जे भारतात झालं ते सर्व कमी अधिक प्रमाणात इस्लामी देशांत सुद्धा झालं. एतद्देशीय शिक्षण संस्था निर्माण होतात, एतद्देशीय लोक धर्म चिकित्सा करू लागतात. एतद्देशीय लोकांकडून ग्रंथनिर्मिती होते, नवीन वृत्तपत्र सुरु होतात. राष्ट्रीय नेते त्यातून पुढे येतात. युरोपीय सत्ता इस्लामी राष्ट्रात स्थिर झाल्या तेव्हा हे सर्व त्या देशातही घडलं. तिथेही अनेक राष्ट्रीय नेते उदयाला आले. ग्रंथनिर्मिती होऊ लागली. भारतात ज्याप्रमाणे फुले – रानडे – चिपळूणकर हि पिढी स्वातंत्र्य मागत नव्हती. स्वातंत्र्य मागणारी पिढी पुढची होती, टिळक - गोखले – गांधी. त्याप्रमाणे इस्लामी देशांतही स्वातंत्र्याची मागणी जोर धरू लागली.

मुहंमद आली पाशा (आधुनिक इजिप्तचा राष्ट्रपिता)

जसे भारतात फुले – रानडे – चिपळूणकर निर्माण झाले तसे तिकडे सलीम तिसरा, मुहंमद अली, महमूद दुसरा असे पहिल्या पिढीतले लोक निर्माण झाले. त्यांनी युरोपीय सत्ता झुगारुन देऊन नवीन राष्ट्राची उभारणी असा मार्ग अवलंबला नाही. त्यांनी आपापल्या प्रदेशात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न सुरु केले. समील तिसरा याने ऑट्टोमन राज्यात सैन्यात आधुनिकीकरण करण्याचा प्रयत्न केला, जसा प्रयत्न महादजी शिंदे यांनी केला होता. मुहंमद अली याने ऑट्टोमन राज्याचा एक प्रतिनिधी या नात्याने इजिप्तमध्ये शिक्षणाचे प्रयोग सुरु केले. मुहंमद अलीच्या इजिप्तमध्ये मुलींना सुद्धा शिक्षणाचे दरवाजे खुले होते. मुहंमद अलीला आधुनिक इजिप्तचा निर्माता म्हणतात.

भारताचा स्वातंत्र्याकडचा प्रवास आणि इस्लामी राष्ट्रांचा स्वातंत्र्याकडचा प्रवास यात फरक पडत गेलेला आहे. त्या एका फरकानी भारत हा इस्लामी देशांपेक्षा वेगळा जास्त समृद्ध म्हणून उभा राहतो. भारतातील सर्व प्रबोधनाची परंपरा वारकरी संप्रदायापासून सुरु होऊन बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यापर्यंत भारतानी मान्य केली. स्वातंत्र्य मिळताना सर्व भारतचं यावर एकमत होतं की भारत हा ‘धर्मसत्ताक’ देश असणार नाही. याला एकमेव कारण म्हणजे ‘प्रबोधनाची’ चळवळ. इस्लामी देशांत जितक्या सर्व ‘स्वातंत्र्य’ मिळवण्यासाठी संघटना निर्माण झाल्या त्या धर्मसत्ताक स्वतंत्र राष्ट्रासाठी लढत होत्या. आधुनिकतावादी पहिल्या पिढीतील मुस्लीम नेत्यांच्या नंतर त्यांचे शिष्य हे वेगळ्या वाटेनी गेले. नंतर उदयाला आलेले ‘जमाल उद दिन अफगाणी’, ‘खेदिवे इस्लामील’, ‘रीफ अल तहतअवी’, ‘मुहंमद अब्दूह’, ‘रशीद रीदा’, ‘अब्दू अल रेहमान कवाकीबी’ ही लोकं ‘मुस्लीम ब्रदरहूड’ आणि तत्सम संघटनेच्या निर्मिती मागची लोकं आहेत. एक प्रातिनिधिक उदाहरण पुरेसे ठरेल. भारतात जसे ज्ञानेश्वरापासून बाबासाहेबांपर्यंत धर्मसुधारक झाले त्यांनी काळाच्या पुढे जाणार बुद्धिवाद मांडला. तर्काच्या बुद्धीच्या कसोटीवर घटना मापून पाहायला शिकवली. ती एक कमी इस्लामी इतिहासात आहे असे म्हणता येईल याबाबत एक मजेदार उदाहरण आहे. ऑट्टोमन राज्यात जेव्हा आधुनिकते विषयी चळवळ सुरु झाली तेव्हा राज्याच्या अनुदानाने काही विद्यार्थी युरोपात नवीन विद्या, शास्त्र तंत्रज्ञान शिकायला गेले. त्यांच्यापैकी एक होता रिफा'आ अल तथवई. हा फ्रान्समध्ये शिकायला गेला होता. तिथलं त्याचं शिक्षण पूर्ण करून तो परत आला तेव्हा त्याने त्याचे मत नोंदवून ठेवले आहे, ते 'अल्बर्ट हौरानी' याने आपल्या 'हिस्ट्री ऑफ अरब पीपल' या ग्रंथात उदघृत केले आहे. तो म्हणतो, "even the common people know how to read and write ... but among their ugly beliefs is this, that the intellect and virtue of their wise men are greater than the intelligence of the prophets" भारतीय राष्ट्रवादाचा जसा उदय झाला, तसा मुस्लीम राष्ट्रवादाचा सुद्धा उदय झाला. पण हा प्रवास वेगळ्या दिशांनी जातो. भारत स्वीकारतो तो इहवादी घटनेचा राष्ट्रवाद, मुस्लीम देश स्वीकारतात तो कुराण, हादीस प्रणीत राष्ट्रवाद. अर्थात अनेक मुस्लीम देशांच्या घटना जरी भिन्न असल्या तरी कुरानानी हादीस, शरियाच्या प्रेरणा त्यांना विसरता येत नाहीत. भारत ‘रामायण, महाभारत आणि मनुस्मृती’ विसरून पुढे जाऊ शकला, इस्लामी देश तिथे कमी पडले.

अनेक जे नेते इस्लामी देशांत निर्माण झाले त्यांनी आपला देश आदर्श ‘इस्लामिक स्टेट’ कसा असेल त्याबद्दल विचार केलेला आहे. सर्व मुस्लीम विचारवंत ‘आदर्श इस्लामिक स्टेट’ची निर्मिती कशी करता येईल या विचारानी ग्रस्त झालेले आहेत. अपवाद म्हणून जे नेते ‘सेक्युलर किंवा इहवादी’ म्हणून विकसित झाले ते इस्लामी राष्ट्रात यशस्वी झाले नाहीत. सर्व जग इस्लाममय करणे हे प्रत्येक मुसलमानाचे धार्मिक कर्तव्य आहे. त्याचाच अर्थ जिंकलेल्या प्रदेशावर ‘इस्लामिक स्टेट’ ची स्थापना करणे, हाही त्याच धार्मिक कर्तव्याचा भाग आहे हे आपण लक्षात घेत नाही. 

‘इस्लामिक स्टेट’ ही साधी कल्पना आहे. ज्या प्रदेशावर मुसलमाना व्यक्ती राज्य करतो आहे आणि त्या प्रदेशावर इस्लामी कायदा आहे. त्या राज्याला इस्लामिक स्टेट म्हणतात. इस्लाम आणि मुसलमान दोघांच्याही वैचारिक विश्वाचा आरंभ ‘इस्लामिक स्टेट’ ची निर्मिती कशी करता येईल या एका प्रश्नापासून झाला आहे. 

प्रारंभीच्या काळातील इस्लामी विचारवंत ‘इब्न खल्दून’ पासून ‘अयातुल्लाह खोमिनी’ यांच्यापर्यंत सर्वांनी इस्लामिक स्टेटची स्थापना हेच धेय्य मानले आहे. २०१४ मध्ये अबू-बक्र अल बगदादी यांनी खिलाफत स्थापन केली. त्यांनी काही अतिरेकी कारवाया केल्या, निर्घृण कत्तली बलात्कार केले यासाठी आपण त्यांना दहशतवादी संघटना म्हणतो. पण ‘इस्लामिक स्टेट’चे राज्यकर्ते त्यांच्या कृत्यांना अतिरेकी म्हणत नाहीत, ते त्याला धर्मिक कर्तव्य म्हणतात. वेळोवेळी त्यांनी प्रकाशित केलेल्या पँप्लेट्स मधून किंवा मासिकातून ऑडिओ – व्हिडीओ च्या माध्यमातून त्यांनी हेच सांगितलं आहे की हे धार्मिक कर्तव्य आहे. 

अमेरिका, रशिया, तेल, अणुकरार ही आधुनिक कारणं नव्हती तेव्हा सुद्धा मुसलमानी विचारवंत ‘इस्लामिक स्टेट’ ह्याच धेय्यासाठी लढत होती. काळाच्या प्रवाहात धेय्य गाठण्यासाठीची साधनं बदलणार तशी ती बदलली सुद्धा पण शाश्वत असणारे ‘इस्लामिक स्टेट’ याचा कोणी अभ्यास करायला तयार नाही. इस्लाम मध्ये प्रबोधन का होऊ शकत नाही, याचा कोणी अभ्यास करायला तयार नाही. केवळ अमेरिका आणि पश्चिमी देशांवर या दहशतवादाचे खापर फोडून मूळ प्रश्नांचे आकलन होणार नाही. इस्लामच्या राजकीय आणि धार्मिक इतिहासाचे आकलन झाल्याशिवाय ‘इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक आणि सिरीया’ चे आकलन अपूर्ण राहणार आहे.   

-       मुकुल रणभोर © 

-       mukulranbhor.blogspot.in

-       mukulranbhor111@gmail.com  

‘सलाफी’इझम – आक्रमक इस्लाम की तात्विक इस्लाम?

२०१४ च्या जून मध्ये पूर्वीच्या इस्लामिक स्टेट नावाच्या एका संघटनेनी ‘अबू बक्र अल-बगदादी’ याच्या नेतृत्वाखाली इराक आणि सीरियाच्या मोठ्या प्रदेशावर खिलाफत स्थापन केली. सुरवातीच्या काळात खूप मोठ्या प्रमाणावर त्यांनी अमेरिकी शास्त्रांच्या आधारे विजयसुद्धा मिळवले. जगातली दोन मोठ्या खनिज तेलाच्या विहिरी त्यांच्या ताब्यात होत्या. मोठ्या प्रमाणावर बिगर मुसलमानांच्या कत्तली, धर्मांतरं, बलात्कार त्यांनी केले. ‘इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक आणि सिरीया’ने स्थापन केलेली खिलाफत हा जगासमोरचा एक मोठा प्रश्न बनला होता. आता अमेरिका, सिरीया, तुर्कस्तान, रशिया आणि अन्य देशांच्या मदतीने आयसीसचा प्रभाव कमी करत करत ती खिलाफत नष्ट करण्याचे प्रयन्त यशस्वी होताना दिसत आहेत. ती आनंदाचीच गोष्ट आहे. पण अल कायदा किंवा आयसीसच्या पूर्वीच्या अतिरेकी संघटना आणि आयसीस यातला एक मुख्य फरक असा आहे की, आयसीसला अमेरिकेवर हल्ला करण्यासाठी इराक सिरीया मधून प्रशिक्षित झालेला दहशतवादी अमेरिकेत पाठवावा लागत नाही. अमेरिकेतलाच एक माणूस गोळीबार करतो, खून पडतो आणि त्याची जबाबदारी आयसीस स्वीकारते. युरोपात झालेले अनेक हल्ले हेच सांगतात. आयसीसचा खूप मोठा धोका युरोपीय आणि अमेरिकन पत्रकार आणि अभ्यासकांनी ओळखला आणि त्यांचा अभ्यास सुरु झाला. नियतकालिकातून लेख सुरु झाले, शेकड्यांनी पुस्तकं प्रकाशित झाली. भारतात त्याबाबतीत उदासीनता होती.

जसा आयसीसच्या अर्थकारण, ब्रेनवॉशींग, इतिहास अशा अभ्यास सुरु झाला तेव्हाच आयसीसचे प्रेरणा स्थान नेमके काय आहे, असा सुद्धा अभ्यास सुरु झाला. अनेक नियतकालिकांनी, वृत्तपत्रांनी आयसीसचे मूळ सलाफी पंथात आहे असे दिले. अनेक अर्थानी ते योग्य आहे. पण ‘सलाफी’ म्हणजे काय हे सांगण्यात अनेकांनी घोडचूक केलेली आहे. यातून फॉरेन अफेअर्स सुद्धा सुटलेले नाहीत. त्यांच्याबरोबर न्यूयॉर्क टाईम्स, द इकोनॉमिस्ट पर्यंत सगळे फसलेले आहेत. आणि मी इतका मोठा क्लेम कश्याच्या आधारे करतो आहे हे पुढे मी सांगणार आहेच. त्यासाठी ‘सलाफी’इझम म्हणजे काय, सुरवात कुठे झाली इथपासून सर्व मी सांगणे गरजेचे आहे.

‘सलाफी’म्हणेज मूळ शांततावादी इस्लामचा चुकीचा अन्वयार्थ लावलेला आक्रमक आणि जिहादी पंथ इतकी ‘सलाफीइझम’ ची बोळवण अनेकांनी केली आहे. सलाफीइझमच्या थोडंस खोलात शिरून विचार करणे गरजेचे आहे.

‘सलाफ’ या मूळ अरेबिक शब्दाचा अर्थ ‘अनुयानी’ किंवा ‘सहकारी’ असा होतो. ‘सलाफ’ हा प्रेषित मुहंमद पैगंबर यांच्या हादीसमध्ये अनेकदा येतो. अर्थात तो थेट ‘सलाफ’ असा शब्द असेल असे नाही. ‘सलाफ’ हा शब्द हादीसमध्ये प्रेषित पैगंबरयांचे ‘अनुयायी’ किंवा ‘सहकारी’ या अर्थाने वापरला गेला आहे. असे सहकारी ज्यांना प्रेशितांबरोबर वावरण्याची संधी मिळाली होती, प्रेशितांबरोबर बोलण्याची संधी मिळाली होती. त्यामुळे प्रेषित पैगंबर यांच्यानंतर इस्लामचे आकलन त्यांचे अचूक असले पाहिजे असे गृहीत धरले आहे. प्रेषितांनी सुद्धा एका हादीसमध्ये असे सांगितले आहे कि, माझ्या पिढीची माणसं ही बेस्ट आहेत, त्यांच्यानंतर येणारी पिढी ही तितकीच बेस्ट आहे, आणि त्यानंतर येणारी पिढी’सुद्धा. सहिह बुखारी (हादीस क्रमांक – ६४२९, २६५२) यांनी दोन ठिकाणी हे हादीस नोंदवलं आहे. प्रेषित ज्या पिढीचे होते ती पिढी धरून येणाऱ्या तीन पिढ्या ही पृथ्वीवरची बेस्ट ‘सर्वोत्कृष्ट’ माणसं असणार आहेत असं प्रेषितांनी नोंदवून ठेवलं आहे. (The best people are those of my century (generation), and then those who will come after them [the next century (generation)], and then those who will come after them [i.e., the next century) (generation)) (हे ते मूळ हादिस मधील वाक्य आहे) या तीन पिढ्यांच्या माणसांना ‘सलाफ’ म्हणतात. शिवाय सलाफ म्हणजे अनुयायी असा प्रेषितांच्या तोंडून झालेला उच्चार सुद्धा सहिह बुखारी यांनीच नोंदवून ठेवला आहे. बुखारी यांनी नोंदवलेलं हादीस (क्रमांक – ६२८५ आणि ६२८६) त्यात प्रेषित म्हणतात ‘So, be afraid of Allah, and be patient, for I am the best predecessor (salaf) for you (in the Hereafter).

थेट ‘सलाफ’ या शब्दाशिवाय सुद्धा अनेक ठिकाणी या अर्थाने हा शब्द वापरला गेला आहे, असे इस्लामी पंडित सांगतात. त्याचे संदर्भ हे हादीस मध्येच सापडतात. सुन्नी मुसलमान हे हादिस सर्वात पवित्र मानतात असे एकूण सहा संकलक आहेत. ज्यांनी प्रेषितांच्या कृती आणि उक्ती अतिशय परिश्रमपूर्वक गोळा केल्या आणि त्यांचे संकलन केले. त्यामध्ये सहिह बुखारी, सहीह मुस्लीम, अबू दावूद, जमी अत-त्रीमिधी, इब्न मजह आणि सुन्ना अन निसाई. या सहांपैकी जमी अत-त्रीमिधी आणि इब्न मजह यांनी नोंदवलेले काही हादीस मुद्दाम वाचण्यासारखे आहेत. प्रेषित मुहंमद सांगतात कि, ‘ज्यू धर्मात पुढे ७१ पंथ पडले, तसेच ख्रिश्चनांनमध्ये ७२ पंथ पडले. तसेच इस्लाममध्ये सुद्धा ७३ पंथ पडणार आहे’ (जमी अत-त्रीमिधी हादीस क्रमांक – २६४०) पण याबद्दल केवळ या एकमेव हादीस वाचून आकलन होणार नाही. इब्न मजह यांनी या प्रकारचे दोन हादीस नोंदवलेले आहे (क्रमांक – ३९९१ आणि ३९९२) त्यात प्रेषित सांगतात, ‘ज्यू धर्मात पुढे ७१ पंथ पडले, तसेच ख्रिश्चनांनमध्ये ७२ पंथ पडले. तसेच इस्लाममध्ये सुद्धा ७३ पंथ पडणार आहेत. त्यापैकी ७२ पंथाचे लोक नरकात जातील. अर्थात ते तिथे (नरकात) कायम राहणार नाहीत. पण एकच पंथ प्रेषितांच्या बरोबर थेट स्वर्गात जाईल’ इतर ७२ पंथाचे लोक नरकात जाऊन यातना भोगून पापक्षालन झाल्यानंतर स्वर्गात जातील. जो एक पंथ थेट स्वर्गात जाईल त्याला हादीस मध्ये ‘the main body’ ऑफ इस्लाम असे म्हणलेले आहे. अनेक इस्लामी पंडित एकमताने या ‘the main body’ ऑफ इस्लाम’ चा अर्थ ‘सलाफ’ असा लावतात.

‘सलाफी’ हा इझम होण्याची कारणं मात्र वेगळी आहेत. इसविसन १२५८ मध्ये मंगोल टोळ्यांनी बगदाद येथे असलेली अब्बासी खिलाफत नष्ट केली. त्याच्या पाच वर्षानंतर आताच्या तुर्कस्तानच्या दक्षिण टोकाचे गाव हर्रान येथे जन्म झाला ‘इब्न तामिया’याचा. शरियाचे अन्वयार्थ लावणाऱ्या ज्या चार परंपरा आहे त्यापैकी एक हंबाली पंथाचा हा एक मोठा विचारवंत होऊन गेला. मंगोल टोळ्यांमुळे इस्लामी राज्याची नासधूस झाली होती. आणि पुन्हा एकदा इस्लामच्या आदर्श तत्वावर राज्य उभे करायचे असल्यास काय केले पाहिजे, याचा विचार करून त्याने काही मार्गदर्शक तत्व मांडून दिली. ती साधारणपणे ‘कुराण आणि हादिस’ चा शब्दशः अन्वयार्थ लावण्याची पद्धत होती. आणि आदर्श इस्लामी राज्य म्हणजे जे प्रेषितांनी निर्माण केलं, शरियतनुसार चालणारं, हादीस आणि कुराण नुसार चालणारे राज्य हेच खरं इस्लामी राज्य हा साधा विचार त्याने मांडला. त्याच्या विचारात कुठेही ‘सलाफीइझम’ असा शब्द नाही. पण आधुनिक मुस्लीम पंडित ‘इब्न तामिया’ला सलाफीइझमचा प्रणेता मानतात. ‘सलाफ’ हा शब्द राजकीय चळवळीच्या दृष्टीनी प्रथम पॅन इस्लामी चळवळीचा प्रणेता ‘जमाल उद दीन अफगाणी’ याचा शिष्य ‘मुहंमद अब्दूह’ याने वापरला. पण हादीस मध्ये आणि इस्लामी प्रार्थमिक साहित्यात हा शब्द आधीपासून दिसतोच. इब्न तामिया याने लिहिलेल्या ‘मजमू अल फतवा’ या ग्रंथात तो लिहितो, ‘सलाफी धर्म तुम्ही निवडलात तर कोणीही तुमच्यावर टीका करणार नाही, कारण तो धर्म उद्दात्त धेय्यासाठी असेल. सलाफी धर्म हा सत्याशिवाय (मूळ इस्लामच्या संदेशापेक्षा) वेगळा असा नाहीच आहे.’ मुहंमद बीन अब्दुल वहाब लिहितो, ‘We are, and praise be to Allaah, followers and not innovators. We are followers of the Book and Sunnah and of the Righteous Salaf of this Ummah’

‘सलाफीइझम’ म्हणजे प्रेषित पैगंबर, कुराण, हादीस आणि प्रेषितांचे जवळचे सहकारी यांच्या तत्त्वांनुसार राज्य चालावे असा आग्रह धरणारी राजकीय चळवळ आहे. ‘इब्न तामिया’ याला सलाफीइझमचा प्रणेता मानतात. परंतु त्याची तात्विक मांडणी केली आहे अठराव्या शतकातील इस्लामी धर्मसुधारक ‘मुहंमद बीन अब्दुल वहाब’. त्याची मांडणी वेगळी नाही, इब्न तामियाप्रमाणेच त्याने मांडणी केली आहे. आज ज्याला वहाबीइझम म्हणून ओळखले जाते त्याची सुरवात या मुहंमद बीन अब्दुल वहाब’ याने केलेली आहे. आज ज्याला वहाबीझम म्हणले जाते त्यात आणि सलाफीझम म्हंटले जाते त्यात फारसा फरक नाही. या वहाबनेच ‘मुहंमद बीन सौद’ याच्या बरोबरीने पहिल्या सौदी स्टेटची स्थापना केली होती. मुहंमद बीन सौद हाच पहिल्या सौदी राज्याचा राजा बनला. सौदी अरेबियाच्या सर्व धार्मिक मांडणीमागे सर्व तात्विक पाठबळ मुहंमद बीन अब्दुल वहाब’ याचे आहे.  

मी सुरवातीला सांगितले की ‘सलाफी’ म्हणेज नेमकं काय हे समजावून सांगण्यात सर्व मोठी नियतकालिकं फसलेली आहेत. ते सांगतात की, सलाफी हे इस्लामचे विकृत आक्रमक स्वरूप आहे. पण तुम्ही इब्न तामिया, मुहंमद हयात इब्न इब्राहीम अल सिंधी, इब्न अल कयीमीन, मुहंमद बीन अब्दुल वहाब हे सलाफी किंवा वहाबी पंथाचे संस्थापक लोकं आहेत. त्यांची मांडणी बघा, आदर्श इस्लामी राज्य हे प्रेषितांचे हादीस, कुराण, आणि प्रेषितांचे सहकारी (सलाफ) यांच्यानुसार चालणारे असेल अशीच मांडणी ते करतात. सगळेच बिगर इस्लामी पंडित सुद्धा हीच मांडणी करतात. ही चुकीची मांडणी आहे असं मला वाटत. सर्व नियतकालिकं ‘सलाफी’ इस्लामवर टीका करताना हे विसरतात कि प्रेषित स्वतःला सलाफ म्हणवून घेत असत. त्यामुळे अनेक अर्थांनी ‘सलाफीइझम’ ही संकल्पना आधुनिक काळाचं आपत्य आहे असं समजण्याचं कारण नाही.  

फ्रंटलाईन सारख्या आघाडीच्या आणि प्रतिष्ठित मध्यमानेसुद्धा ‘सलाफ’ या शब्दाचा अर्थ ‘the ancient one’ असा लिहिलेला आहे. याचे अर्थ दोन होतात. एक अरबी लिपी आणि भाषा यांचे आकलन चुकलेलं आहे, किंवा ‘सलाफ’ ही संकल्पना फक्त अल कायदा आणि तत्सम इस्लामी दहशतवादी संघटना यांचा अभ्यास करून त्यांनी अभ्यासलेली आहे. एका मर्यादित दृष्टीने अभ्यास केल्यामुळे ही आकालानातली मर्यादा अनेक माध्यमांना पडलेली आहे. एक असा अभ्यासाचा नवा मार्ग विचारात घेता येऊ शकतो का, असा मला प्रश्न विचारायचा आहे. की इस्लामचा अभ्यास करताना प्रत्येक संकल्पनेला इस्लामी धर्मशास्त्रात आधार आहे का, हे पहिले पाहिजे. म्हणजे अभ्यासाचे एकाच वेळी दोन मार्ग समोर येतात. एक आज मुसलमान लोक कसे वागतात आणि दोन धर्म त्याबद्दल काय सांगतो. ‘सलाफ’चेच उदाहरण आपण घेऊ. आज सलाफी म्हणून आपण ज्याला ओळखतो त्याला धर्मात काही आधार आहे का? याचं उत्तर वरच्या परिच्छेदात दिलेलं आहे. आता ‘सलाफ’ या बद्दल लोकं काय विचार करतात. या पैकी ‘लोकं’ कसा विचार करतात याची अनेक अर्थानी उत्तरं फ्रंटलाईन, फॉरेन अफेअर्स, द इकॉनॉमिस्ट, न्यूयॉर्क टाईम्स सारख्या दर्जेदार माध्यमांनी दिलेली आहेत. त्या विशिष्ट संकल्पनेला धर्मात आधार आहे का, याचा आता शोध घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे असं मला वाटत.

सलाफीझम, वहाबीझम यांच्या तात्विक मांडणीत आणि आदर्श इस्लामी राज्याच्या तात्विक मांडणीत फरक आहे का? असला तर काय आहे, असा एकदा विचार करून बघा .. इथे वहाबीझम आणि सलाफीझम म्हणजे लोकं कशी मांडणी करतात असा अर्थ अभिप्रेत आहे. त्याच्याबरोबर आदर्श इस्लामी राज्य म्हणजे धर्माची मांडणी कशी आहे असा अर्थ अभिप्रेत आहे.

-       मुकुल रणभोर  © 

-       mukulranbhor.blogspot.in

-       mukulranbhor111@gmail.com

‘गजवा-ए-हिंद’ - किती खरं किती खोटं!

तारिक फतेहने झी मीडिया वरच्या चर्चातून अनेक असे विषय लोकांसमोर मांडले ज्या विषयावर पूर्वी बोलायला लोकं घाबरत होते. तारिक फतेहनी स्वतः चा प्राण धोक्यात घालून 'तलाक' सारखा विषय चर्चेला घेतला. भारतावरच्या काही मुसलमानांच्या संशयास्पद निष्ठा हा विषय चर्चेला घेतला. आता उघडपणे लोकं बोलायला लागली आहेत. तारिक फतेहचा हा खूप मोठा फायदा झाला आहे हे मान्य करावं लागेल. नेहमीप्रमाणे तपशिलांची बोंब असुदे, पण लोकं बोलायला लागली. असाच एक विषय त्याने उघडपणे बोलायला सुरवात केली आणि तो म्हणजे 'गजवा ए हिंद' या आज्ञेबद्दल. त्यांनी हा विषय मीडिया समोर आणेपर्यंत बहुसंख्य भारतीयांना या बदल काडीचीही माहिती नव्हती. कारण एका 'गजवा ए हिंद' बद्दल माहिती मिळवण्यासाठी 'हादीस' काय आहे ते माहिती असावं लागतं, इस्लामचं थोडं फार बेसिक तरी आकलन लागतं त्याचा आपल्याकडे आभाव आहे. म्हणून तारिक फतेहनी जाहीर वाभाडे काढून सुद्धा कोणाही भारतीयाला याच्यावर काय प्रतिक्रिया द्यायची हे कळलेलं नाही, कारण तपशीलच अजून समजलेला नाही. तो तपशील थोडक्यात सांगावा असा माझा हेतू आहे. सुरवातीलाच एक मान्य करतो, की 'गजवा ए हिंद'चे मूळ ५ हदीस आहेत, त्यापैकी ३ सर्वात विश्वसनीय आहेत. ते ५ हादीस सोडले तर कोणतेही पुरावे माझ्याकडे नाहीत. कोणते पुरावे लागतील ते पुढे मी सांगतोच. पण इस्लामचा हेतू आणि त्याच्या प्रकाशात 'गजवा ए हिंद'चे ३ हादीस याबद्दलच फक्त मी बोलणार आहे.

'हादीस' म्हणजे काय? - इस्लामी कायदेशास्त्राचा सर्वत महत्वाचा दुसरा आधार म्हणजे हादीस. सर्वात महत्वाचा म्हणजे कुराण आणि त्याच्यानंतर महत्वाचा दस्तऐवज म्हणजे हादीस. प्रेषित मुहंमद पैगंबर विशिष्ट परिस्थिती मध्ये कसे वागले, कसे बोलले याच्या नोंदी म्हणजे हादीस. कुराणाचा प्रेषितांच्या आयुष्याचा संदर्भकोष म्हणजे हादीस. कुराणातून न मिळालेल्या प्रश्नाची उत्तरं हादीस मधून देण्याची प्रथा आहे. 'बेडरूम पासून युद्धमैदानापर्यंतचे सर्व आदेश किंवा दिशा हादीसमधून मिळतात' असे म्हंटले तर ती अतिशयोक्ती ठरणार नाही. प्रेषितांच्या मृत्युंनतर शंभर दीडशे वर्षांनी प्रेषितांच्या स्मृतीकथा संकलित करण्याचे काम सुरु झाले होते. कानगोष्टींप्रमाणे प्रेषितांच्या कथा लोकांत प्रचलित होत्याच. शिवाय त्या प्रेषितांच्या असल्यामुळे त्यात कानगोष्टींप्रमाणे मीठ मसाला वाढलेला नव्हता, किंवा जो होता तो संकलकांनी बाजूला करून शुद्ध गोष्ट संकलित केली. असे प्रतिष्ठित असे सहा संकलक आहेत. हादीस बद्दलची सर्व माहिती मागच्या पोस्ट मध्ये मी लिहिली होती. (ती पोस्ट या लिंक वर वाचायला मिळेल – ती पोस्ट वाचा, त्याच्यावरच्या प्रतिक्रिया सुद्धा वाचण्यासारख्या आहेत, त्याही वाचा -https://www.facebook.com/groups/itihasachya.paulkhuna/permalink/1964355763850968/?comment_id=1965190230434188&reply_comment_id=1965222747097603&notif_t=group_comment_mention&notif_id=1495098196649089)

या सहा संकलकांपैकी सहिह बुखारी आणि सहिह मुस्लिम यांनी संकलित केलेल्या हादीस संग्रहांना खूप मनाचे स्थान आहे. 'सहिह' या शब्दाचा अर्थच विश्वसनीय असा होतो. पण यांच्याशिवाय अजून चार संकलक आहे. त्यांच्या हादीस संग्रहांना बुखारी आणि मुस्लिम यांच्याखालोखाल स्थान आहे. उरलेल्या चार संकलकांसाठी विश्वसनीय हादीस ठरवण्याचे चार निकष ठरवून दिलेले आहेत. सर्वात विश्वसनीय हादीस म्हणजे 'प्रेषितांची कथा' असेल तर त्याला 'सहिह' म्हंटले जाते, त्याच्यानंतर 'हसन' म्हणजे सहिह पेक्षा कमी विश्वसनीय, त्यानंतर आहे 'दाईफ' म्हणजे कमजोर, कमी विश्वसनीय, आणि सर्वात शेवटी आहे 'मौदू' म्हणजे ज्या कथेत ढवळाढवळ केली गेली आहे, जी शुद्ध उरलेली नाही. बुखारी आणि मुस्लिम सोडून सर्व संग्रहात प्रत्येक हादीस म्हणजे प्रेषितांच्या कथेच्या खाली हा चार शब्द आढळतात.

'गजवा ए हिंद' हे चे उल्लेख असलेले एकूण ५ हादीस आहेत. त्यापैकी त्यापैकी २ खूप शोधाशोध करून सुद्धा मला सापडले नाहीत. अर्थात त्यांनी फारसा फरक पडत नाही, कारण सर्वात विश्वसनीय असे वर उल्लेख केलेल्या ६ संग्राहकांपैकी कोणीही ते दोन संकलित केलेले नाहीत. 'अन निसाई' नावाचा एक संकलक या सहा (विश्वसनीय संकलकां) पैकी आहे. त्यांनी संकलित केलेल्या ३ हादीस आहेत. तीन पैकी एक 'हसन' या दर्जाची आहे, उरलेल्या दोन 'दाईफ' या दर्जाच्या आहेत.

सुरवातीला 'हसन' या दर्जाची ची आहे, त्यात काय लिहिलंय ते पाहूया. ‘अन निसाई' यांनी संकलित केलेली ३१७७ क्रमांकाची हादीस आहे, ‘एका मुक्त केलेल्या गुलामाने प्रेषितांच्या तोंडून पुढची वाक्य ऐकली होती, त्याने ती संकलकाला सांगितली आहेत, संकलकाने त्याची सत्यता पडताळून घेऊन त्याची नोंद केलेली आहे, हा तपशील लक्षात ठेवावा. प्रेषितांच्या तोंडी वाक्य आहेत, 'माझ्या उम्मा (म्हणजे धर्माचे)चे दोन गट असे असतील कि ज्यांना अल्लाह नरकाच्या आगीपासून मुक्त करेल. एक गट जो भारतावर स्वारी करेल, दुसरा गट जो 'इसा बिन मर्याम' बरोबर राहील'. या मध्ये भारतावर स्वारी करेल याला अरेबिक शब्द आहे 'गाजवा ए हिंद'! पुन्हा सांगतो ही 'हसन' दर्जाची हादीस आहे. या हादीस मध्ये प्रेषित उम्माच्या लोकांना (म्हणजे इस्लाम मानणाऱ्या लोकांना) आश्वासन देत आहेत, की एक तर तुम्ही भारतावर स्वारी करणाऱ्या गटात राहिलात तर किंवा इसा बीन मर्याम बरोबर राहिलात तर नरकयातनांपासून नक्की सुटका मिळेल. स्वाभाविक पणे शंका उभी राहिली असेल कि 'इसा बिन मर्याम' काय प्रकरण आहे?

'इसा बीन मर्याम' - बीन म्हणजे 'चा मुलगा', 'बीन मर्याम' म्हणजे मर्यामचा मुलगा इसा. कुराणीक भाषेत येशू. मेरीचा मुलगा येशू. इस्लामी तत्वज्ञानात येशू हा इस्लामचाच पूर्वीचा प्रेषित मानला गेला आहे. आणि त्याच्याकडे अल्लाहने जबाबदारी सोपवली आहे कि, सीरियातून तेव्हाचा 'रोम' आताच युरोप ताब्यात घ्यायचा. वरच्या हादीस मध्ये जो दुसरा गट 'इसा बीन मर्याम' बरोबर राहणार आहे असा उल्लेख आहे, त्यात येशू बरोबर राहून पृथ्वीचा तो भाग ताब्यात घेण्याच्या मोहिमेत जे भाग घेतील त्यांची नरकाच्या आगीपासून सुटका होईल असा त्याचा अर्थ आहे.

पुढच्या दोन्हीही हादीस 'दाईफ' दर्जाच्या आहेत. पण तरीही त्यात काय म्हंटले आहे हे समजून घेणे गरजेचे आहे. पुन्हा एकदा 'अन निसाई' यांनी संकलित केलेली हादीस क्रमांक ३१७५. त्यात प्रेषितांनी आश्वासन दिले आहे कि, 'भारतावर स्वारी होणार' प्रेषित म्हणतात ती स्वारी बघायला मी जिवंत राहिलो तर मी सुद्धा त्या स्वारीमध्ये भाग घेईन आणि त्यामध्ये माझ्या संपत्ती सकट माझा त्याग त्यामध्ये करिन. आणि जर मला त्या लढाईत मृत्यू आला तर 'शाहिद' म्हणून माझ्यासाठी तो खूप मोठा सन्मान असेल. जर मी जिवंत परत आलो तर मला 'अल मुहर्रर्रर्र' म्हणजे नरकाच्या आगीपासून मुक्त होण्याचा दर्जा मिळेल. जसा तो 'अबू हुरिया'ला मिळालेला आहे.' कुराण आणि हादीस मध्ये अश्या काही लोकांची नावं आहेत, ज्यांना त्यांच्या जिवंतपणीच नक्की स्वर्ग मिळेल असं आश्वासन प्रेषितांनी दिलं आहे, त्यामध्ये 'अबू हुरिया' यांचे नाव आहे. ते प्रेषितांच्या सहकाऱ्यांपैकी एक होते. ही हादीस 'दाईफ' दर्जाची आहे.

राहिलेली एक हादीस म्हणेज याचीच कार्बन कॉपी आहे. एकही शब्दाचा फरक नाही. आणि म्हणूनच ती सुद्धा 'दाईफ' दर्जाची हादीस आहे. त्याचा क्रमांक 'अन निसाई - ३१७६ हा आहे.

हा झाला शास्त्रातील भाग. व्यवहारात काय होतं आता बघूया. अनेक इस्लामी पंडित ह्या 'गजवा ए हिंद' हादीस चे स्पष्टीकरण देताना ठामपणे सांगतात की केवळ मुहंमद गझनवी, किंवा कासीम यांनी केलेली भारतावर स्वारी इतक्या लहान मर्यादेत या हादीसकडे बघता येणार नाही. इस्लामी सिद्धांतानुसार जगाचा शेवट एका प्रलयाने होणार आहे. तेव्हा 'कयामत का दिन' येईल तो यायचा असेल तर सर्व जग इस्लाममय होणं गरजेचं आहे, अन्यथा बिगर इस्लामी लोकं पृथ्वीवर राहिले तर कयामत का दिन येण्यास विलंब होईल. म्हणून सर्व जग इस्लाममय करण्यासाठी च्या मार्गातील या दोन महत्वाच्या लढाया प्रेषितांनी 'हादीस' मध्ये सांगितल्या आहेत. इसवीसन ७११ पासून इसवीसन १७६१ पर्यंत कासीम पासून अब्दालीपर्यंत भारतावर अनेक इस्लामी आक्रमणं झाली. शिवाय पाकिस्तानच्या निर्मितीनंतर सुद्धा ४ वेळा पाकिस्तानने भारतावर आक्रमण केलं आहे. काही मुसलमानी पंडित म्हणतात 'प्रेषितांनी नरकाच्या आगीपासून मुक्त होण्याचा मार्ग 'गजवा ए हिंद'च्या हादीस मध्ये सांगितला आहे म्हणून भारतावर सर्व इस्लामी आक्रमणं झाली. पाकिस्तानची सुद्धा निर्मिती भारत जिंकून घेण्यासाठी झाली आहे असं काही मुसलमानी पंडितांचं मत आहे.

मला असं वाटतं कि, सावध राहायला काहीही बिघडत नाही. युद्धखोर न होता 'गजवा ए हिंद' खरं आहे असं मानून सावध राहिलो तर 'वीन-वीन' परिस्थिती राहील. पण जोपर्यंत भारतावर आक्रमण करणारे कासीम पासून परवेझ मुशर्रफ पर्यंत हे मान्य करत नाहीत की, 'प्रेषितांनी हादीस मध्ये सांगितलं कि भारत जिंकला तर नरकाच्या आगीपासून मुक्तता होईल, म्हणून आम्ही भारतावर आक्रमण केलं' तोपर्यंत 'गाजवा ए हिंद' वर काही मुस्लिम पंडित म्हणतात म्हणून विश्वास ठेवता येणार नाही. हा विषय मुघल इतिहास अभ्यासणाऱ्या मंडळींचा आहे, कि मूळ कागदपत्र किंवा मुघल इतिहासाची साधनं अभ्यासून 'प्रेषितांनी हादीस'मध्ये सांगितलं म्हणून आम्ही भारतावर स्वारी करून आलो' असं ठाम विधान किंवा भूमिका सापडत नाही तोवर ठाम विधान करता येत नाही. आणि ठाम विधान म्हणजे 'गजवा ए हिंद' खरं आहे असं म्हणता येत नाही.

आपल्या अज्ञानामुळे 'गाजवा ए हिंद' ही मनुवाद, भांडवलवाद, पुरोहितवाद यांच्याविरुद्धची लढाई आहे असा सांगितला जातो. जोपर्यंत आपल्याला खरी भूमिका कळत नाही तोपर्यंत त्यांचा प्रचार खरा मानव लागतो, कारण प्रतिवाद आपल्याला करता येत नाही. जागतिक इस्लामचा इतिहास ओझरता जरी पहिला तरी मूर्तिपूजा संपवणे, अनेकेश्वरवादी संपवणे आणि जग इस्लाममय करणे हेच इस्लामचे ध्येय राहिलेले आहे, तेव्हा मनुवाद, भांडवलवाद वगैरे हा अपप्रचार आहे. जर उद्या ठाम पुराव्यांच्या आधारे असं दिसलं कि 'गाजवा ए हिंद' खरं आहे तर, त्याचा अर्थ हाच कि भारत इस्लाममय करणे, मूर्तिपूजा आणि मूर्तीपूजक संपवणे, अनेकेश्वरवाद आणि अनेकेश्वरवादी संपवणे.

'गजवा ए हिंद' चा अर्थ हा असा होतो. आज जितकी उपलब्ध आणि विश्वसनीय साधनं समोर दिसली त्यांच्यावरून ह्याच्यापेक्षा जास्त खोलात शिरता येत नाही. मुस्लिम पंडित 'गजवा ए हिंद' खरं आहे असं म्हणतात म्हणून ते खरंही मानता येत नाही.

- © मुकुल रणभोर 

- mukulranbhor111@gmail.com

- mukulranbhor.blogspot.in

जागतिक पुस्तक दिन - माझे अनुभव (२०१७)

माझ्या १० वी पर्यंत मी आणि माझे आई बाबा सर्वांना सांगायचो की मला पुस्तकं वाचायला आवडत नाहीत. मी तर तोंड वर करून (मोठ्या अभिमानानी) सांगायचो. क्रमिक पुस्तकं सक्तीने वाचावीच लागतात म्हणून पर्याय नव्हता. पण बाकी अवांतर म्हणावं असं मी काहीही वाचलं नव्हतं. आजोबांची धार्मिक पुस्तकं घरी होती मात्र, पण त्यांना हात लावण्याचं माझं काही धाडस झालं नाही. आई-बाबांना सुहास शिरवळकर, बाबा कदम, गो.नी.दा., व्यंकटेश माडगुळकर वगैरे वाचायची ‘आवड’ होती. परंतु ते ग्रंथालयातून आणून वाचायचे. त्यामुळे घरी संग्रही फार पुस्तके नव्हती. सांगलीचे संभाजी भिडे गुरुजी यांनी बाबासाहेब पुरंदरे यांनी लिहिलेल्या ‘राजा शिवछत्रपती’ या ग्रंथाची जनावृत्ती काढून महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात ते शिवचरित्र नेलं. त्या ‘जनआवृत्तीच्या’ २ प्रती माझ्या घरी होत्या. मला आठवतय एकदा पाचवीत किंवा सहावीत मी ते वाचायला सुरवात केली आणि पुन्हा ठेवून दिलं. पण नंतर अनेकदा त्या पुस्तकात प्रसंगानुरूप जेष्ठ चित्रकार ‘दिनानाथ दलाल’ यांनी चित्र काढलेली आहेत. ती अनेकदा मी बघत असे. त्या चित्रांच्या खाली मराठी, संस्कृतमध्ये एक एक ओळ आहे, त्या सुद्धा माझ्या पाठ झाल्या होत्या. अनेकदा रात्री मी भारावून जाऊन ती चित्र बघत असे, आई बाबा झोपून जात आणि मी चित्र बघत आणि ‘त्या’ ओळी वाचत बसलेला असे. त्यामध्ये किती वेळ जातो हे लक्षात येत नसे. माझा आवांतर वाचनाचा तो पहिला अनुभव. पण त्याच्याशिवाय मी काही वाचत नसे. आईचा खूप आग्रह असायचा की वाचलं पाहिजे, पण माझा नाही.

१० वीची परीक्षा झाली. आठवी-नववी मध्ये मी NCC मध्ये होतो, त्यामुळे पुढे जाऊन NDA मध्ये जायचं असं माझं स्वप्न होतं. त्याचा जबरदस्त अभ्यास करायचा असतो. खरं म्हणजे NDA १२वी नंतर असते. पण NDA च्या परीक्षेची तयारी करून घेणारी एक संस्था नाशिकला आहे, ‘सर्व्हिस प्रिपरेटरी इन्स्टिट्यूट’ त्याची एक परीक्षा १०वी नंतर असते. त्याचा अभ्यास करायला मी माझ्या आत्याकडे ठाण्याला गेलेलो. त्यावेळी माझा मोठा आत्येभाऊ संघ लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेची तयारी करत होता. तो एक दिवस मला आठवतो आहे. त्या दिवशी रात्री अंथरुणावर पडून तो माझ्याशी बोलत होता. तो त्याची स्वप्न माला सांगत होता. त्याची इच्छा होती की आपण पाच भावंडानी मिळून भविष्यात ‘स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या’ नावानी एक शिष्यवृत्ती सुरु करायची. ती शिष्यवृत्ती केवळ ब्राह्मणेतरांना असेल. याचं कारण आज ब्राह्मणेतरांमध्ये सावरकरांबद्दल खूप राग आहे. या महान क्रांतिकारकाबद्दल खूप अप्रीती आहे, ती दूर करायची असेल तर ब्राह्मणेतरांना ‘सावरकरांच्याच’ नावाने शिष्यवृत्ती द्यायची, म्हणजे त्यांच्या मनात असलेला सावरकरांविषयीचा द्वेष कमी होईल. त्याचंप्रमाणे एक अभ्यासिका सुरु करायची. किमान ५००  ब्राह्मणेतर मुलं एकावेळेला अभ्यास करू शकतील अशी प्रशस्त. दादा मला सांगत होता की ब्राह्मणेतरांना शिक्षणाच्या संधी आपण द्यायच्या त्या ‘सावरकरांच्या’ नावानी. दादा आणि मी त्यारात्री खूप वेळ बोलत होतो, तो ज्या तळमळीने बोलत होता त्यानी मी हलून गेलो. ‘सावरकर’ म्हणजे काय आहे, हे मला माहिती नव्हतं तोपर्यंत. केवळ समुद्रात मारलेली उडी, ‘सागरा प्राण तळमळला’ याच्या पलीकडे मला सावरकर माहिती नव्हते. दादाच्या संग्रही बरीच पुस्तकं होती. बरीचशी इंग्लिश होती. पण त्यामध्ये मला एक सावरकरांचं चरित्र सापडलं. ते लिहिलं होतं ‘धनंजय कीर’ यांनी. ते मी वाचायला सुरवात केली. पण एका विशिष्ट परीक्षेच्या अभ्यासाला मी गेलेलो असल्यामुळे दादाला ते ‘अवांतर’ वाचन आवडत नव्हतं. म्हणू मी लपवून वाचू लागलो. आणि सातशे पेक्षा जास्त पानांचे ते चरित्र मी ५ दिवसात वाचून काढल. दादा रात्री झोपला की मी उठून ते वाचत असे. दादाच्या बोलण्याचा तो परिणाम होता. खरं तर त्यामुळेच मला वाचनाची गोडी लागली. ती परीक्षा माझी ५ मार्कांनी राहिली. पण मी वाचनाची आवड मात्र घेऊन आलो. 

पुन्हा पुण्यात आल्यावर मी ‘राजा शिवछत्रपती’, ‘श्रीमान योगी’, ‘पानिपत’, ‘महानायक’, ‘संभाजी’, ‘माझे सत्याचे प्रयोग’, कान्होजी अंग्रे’, ‘द ब्रेडविनर’, ‘परवाना’, ‘शौझिया’, ‘चेतन भगतची सर्व’, ‘शहेनशहा’, ‘चंद्रमुखी’, ‘राऊ’, ‘स्वामी’, ‘छावा’, ‘झुंज’, ‘बनगरवाडी’, ‘मिशन काश्मीर’, ‘पांगिरा’, ‘आय डेअर’, ‘दुर्गभ्रमणगाथा’, ‘शाळा’, वाघरू आणि त्या तिथे रुखातळी’, ‘रारंग ढांग’, ‘पु.ल. देशपांडे यांची सर्व’ ‘वी.ग. कानिटकर यांनी सर्व’ इतकी पुस्तकं साधारण ६ महिन्यात वाचून काढली. मध्ये मध्ये सुहास शिरवळकर, व.पु हे होतेच. ही सर्व पुस्तकं मला सहज उपलब्ध होणारी होती. जवळ एक लायब्ररी होती. तीचं सभासदत्व घेऊन टाकलं. (तिथे एक सुंदर मुलगी काम करायची, तिच्यावर लाईन मारता यावी म्हणून तर मी सारखा तिथे जायचो आणि नवीन पुस्तकं घेऊन यायचो. अर्थात ते पूर्ण करायची वाचून). तेव्हा माझा १० वीचा ‘निकाल’ लागला. आणि ११ वी ला ‘सायन्स’ला मी प्रवेश घेतला. तो प्रवेश घेताना माझ्या गाठीशी इतकी पुस्तकं वाचून झालेली होती. ११-१२ वी च्या वर्षात कॉलेजमध्ये लक्ष लागावं असं काहीही नव्हतं. ‘कॉलेज लाइफ सारख्या’ अंधश्रद्धांनाही तिथे जागा नव्हती. मित्रसुद्धा फारसे कोणी नव्हते. जे होते त्यांची विश्व वेगळी होती. आणि मी वेगळ्याच विश्वात होतो. मग मन गुंताव्ण्यासाठी मी अजून वाचायला लागलो. त्या कॉलेजच्या दोन वर्षात मात्र मी खूप वाचलं.

प्रा. शिवाजीराव भोसले यांची व्याख्यानं ऐकली, राम शेवाळकर यांची व्याख्यानं ऐकली. ती जवळजवळ पाठ झाली, इतक्यावेळा ऐकली. अविनाश धर्माधिकारीयांनी व्याख्यानं तर खूप वेळा ऐकली. ऐकल्यामुळे वाचनाचं सुद्धा विश्व खूप वाढतं. वक्ते त्यांनी वाचलेली पुस्तकं सांगतात, त्यातले संदर्भ देतात. शिवाजीराव भोसले यांच्या ‘विवेकानंद’ यांच्यावरील व्याख्यानात त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील एक प्रसंग सांगितला आहे. ते (म्हणजे भोसले) स.प. महाविद्यालयात ‘तत्त्वज्ञान’ हा विषय शिकायला होते. त्यांना ‘तत्त्वज्ञान’ हा विषय प्रा. सोनोपंत दांडेकर शिकवायला होते. सोनोपंत दांडेकरांनी पहिल्याच तासाला सांगितलं की ‘तत्त्वज्ञान हा विषय जर तुम्हाला खऱ्या अर्थाने अभ्यासायचा असेल तर केवळ प्रस्थावना म्हणून तुम्ही समग्र विवेकानंद वाचलं पाहिजे’. ‘समग्र विवेकानंद’ म्हणजे मराठीमध्ये १० खंड आहेत. विवेकानंदांचं सर्व साहित्य त्या १० खंडात आहे. तोपर्यंत मी माझा माझा ग्रंथ संग्रह सुरु केला होता. आणि आता मला ते ‘समग्र विवेकानंद’ हवं होतं. तर माझ्या वाढदिवसाला माझ्या मावशीने ते समग्र विवेकानंद मला गिफ्ट म्हणून दिले. अविनाश धर्माधिकारी सरांच्या ‘शाहू राजांवरील’ व्याख्यानात सरांनी मराठ्यांच्या इतिहासाचे वर्णन केले आहे. त्यामध्ये भारताचा इतिहास पहिल्यांदा कोणी लिहिला हे सांगताना सर सांगतात की सर्व ब्रिटीश अधिकारी आपल्या जबाबदारीवर इतिहास संशोधनाचे काम करत होते. मराठ्यांचा एकमेव समग्र इतिहास लिहिणारे भारतीय म्हणजे ‘रियासतकार गो.स. सरदेसाई’ त्यांनी ‘मराठी रियासत’, ब्रिटीश रियासत’ आणि ‘मुसलमानी रियासत’ असे मिळून १२ खंड लिहिले आहेत. सर सांगितलेल्या कादंबऱ्यांमध्ये अनेक कादंबऱ्यांच्या शेवटी संदर्भ ग्रंथ दिले आहेत. त्यात मी पहिल्यांदा ‘इतिहासाचार्य राजवाडे’ याचं नाव वाचलं. त्यांनी मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने म्हणून २२ पेक्षा जास्त खंड प्रकाशित केले आहेत. त्या संदर्भ ग्रंथांमध्ये सेतू माधवराव पगडी, नरहर कुरुंदकर, ग.ह. खरे, व.सी. बेंद्रे वगैरे नावं मी ऐकली. एक पुस्तकं वाचताना आपल्याला त्याच्या पुढची किमान १०-१५ पुस्तकं दिसत असतात. त्या एका पुस्तकानी पुढची ‘वाचायची’ लिस्ट तयार होते असा माझा अनुभव आहे.

सुरवातीचे माझे वाचन बहुदा कादंबरी, कथा, कविता, निबंध या स्वरूपाचे होते. त्यातून केवळ वाचनाची सवय लागली. पण डिग्रीच्या पहिल्यावर्षी माझा जेव्हा ‘स्पर्धा परीक्षेची तयारी’ करणाऱ्या मुलांशी संपर्क आला तेव्हा लक्षात आलं, आपण जे काही वाचलं आहे, त्याचा इथे काहीच उपयोग दिसत नाही. पण वाचनाची आवड होती, हा एक प्लस पॉईंट होता. मग ‘ललित’ वाचन थोडं मागं पडलं. आता जास्तीत जास्त माहिती मिळवण्यासाठी वाचायचं होतं, आता विचार कसा करायचा हे शिकण्यासाठी वाचायचं होतं. आता अभ्यास कसा करायचा हे शिकण्यासाठी वाचायचं होतं. साहजिकच वाचनाचे विषय बदलतात. माझे दोन मित्र आणि मी तिघे जण एकाच वेळी ‘भारताच्या फाळणीचा’ अभ्यास करत होतो. त्यासाठी ‘वि.ग. कानिटकर’ यांनी लिहिलेलं ‘फाळणी : युगांतापूर्वीचा काळोख’ हे आम्ही वाचलं. त्याचवेळी शेषराव मोरे यांचा ‘अखंड भारत का नाकारला?’ हा ग्रंथही प्रकाशित झाला होता, आणि त्याचं त्यावेळी वसंत व्याख्यानमालेत ‘फाळणी’ या विषयावर व्याख्यानं सुद्धा झालं होतं. फाळणी बद्दलचा एक नवीन विचार आम्हाला काळात होता. त्यापूर्वी मोरे यांची ‘सावरकरांवरील’ दोन पुस्तकं आम्ही त्यांना फोन करून मागवून घेतली होती. (आता त्या दोन्ही पुस्तकांच्या संक्षिप्त आवृत्या उपलब्ध आहे, म्हणून मूळ आवृत्ती मिळावी म्हणून त्यांच्याशी फोन करून आम्ही बोललो होतो) ‘अखंड भारत...’ वाचण्यापूर्वी ती सावरकरांवरील दोन्ही मूळ पुस्तकं आम्ही वाचली होती. त्याबरोबर फाळणीशी संबंधित अजून काही पुस्तकं मी वाचत होतो. दिवाळीच्या सुट्टीमध्ये मी नांदेडला माझ्या मित्राकडे गेलो होतो. त्यावेळी शेषराव मोरे सर नांदेड मध्ये होते. आम्ही त्यांना भेटलो. ‘अखंड भारत का नाकारला?’ हा संपूर्ण ग्रंथ त्यांनी आम्हाला समजावून सांगितला. ‘पानिपत, १८७५ चा लढा, काँग्रेसची स्थापना, अलिगढ विद्यापीठ’ वगैरे सर्व त्यांनी आम्हाला समजावून सांगितलं. आम्ही त्यांच्या घरी तीन तासापेक्षा जास्त वेळ होतो तेव्हा. त्यानंतर पुण्याला आल्यावर मी दीड दिवसात सातशे पेक्षा जास्त पानांचा हा ‘अखंड भारत का नाकारला?’ हे ग्रंथ वाचून काढला. दोन दिवसापूर्वी प्रत्यक्ष लेखाकडून ते सर्व आम्ही ऐकलं होतं.

नांदेडची ती ट्रीप ही माझ्यासाठी खूप महत्वाची होती. त्या ट्रीप वरून परत आल्यानंतर मी एका आठवड्यात ‘महात्मा फुले’ याचं ‘धनंजय कीर’ यांनी लिहिलेलं चरित्र, ‘अखंड भारत का नाकारला?’, सावरकरांचे ‘हिंदुत्व’, आणि व्यंकटेश माडगुळकर याचं ‘नागझिरा’ अशी चार पुस्तकं वाचली होती. तो ‘मोरे सरांचा’ प्रभाव होता. त्या पहिल्या भेटीमध्ये एखाद्या विषयाचा अभ्यास कसा करायचा असतो हे मला लक्षात आलं. म्हणजे मी पाहिलं. अखंड भारत का नाकारला? हा ग्रंथ लिहिण्यासाठी मोरे सरांनी साडेतीनशे पेक्षा जास्त ग्रंथ वाचले आहेत. एकेका वाक्याला ते दहा-बारा पुरावे देतात. त्यांनी आम्हाला सांगितलं की, ‘आपण विवेकानंद नाही की एका वाचनात पुस्तकं कळेल. मी एक पुस्तकं किमान तीन वेळा वाचतो. त्यानंतरच तुम्हाला between the lines कळायला लागतात.’ मग नांदेडहून पुण्याला आल्यावर मोरेसरांची सर्व पुस्तकं मी महिन्याभरात वाचून काढली. त्यामध्ये एकाला दहा नव्हे एकाला शंभर पुढची पुस्तकं कळत होती. मोरेसरांकडून पु.ग. सहस्त्रबुद्धे आणि नरहर कुरुंदकर ही नावं मी ऐकली. हे दोघेही आधुनिक महाराष्ट्राचे वैचारिक गुरु म्हणता येतील. कुरुंदकर अनेक कारणानी प्रसिद्धीमध्ये राहिले, त्यामानाने सहस्त्रबुद्धे हे महाराष्ट्रात तितके प्रसिद्ध नाहीत. पण कोणत्याही गोष्टीचा विचार कसा करायचा असतो हे या लोकांनीच महाराष्ट्राला शिकवलं आहे. खर म्हणजे जागतिक पातळीची बुद्धिमत्ता आणि व्यासंग या तिघांचाही आहे, पण तिघांनीही मुख्यतः लेखन मराठीतून केलं. कुरुंदकर यांच्याबरोबर श्री.म. माटे हे आले. या सर्वांचे उपलब्ध सर्व साहित्य वाचल्यानंतर आपण पाण्यात जास्तच खोल जाऊ लागतो.

निनाद बेडेकर यांच्याशी आमचे चांगेल संबंध होते. मी अनेकदा त्यांच्या घरी त्यांना भेटायला गेलेलो आहे. तो माणूस म्हणजे चालता बोलता ज्ञानकोश होता. अनेक भाषांमध्ये पारंगत, इतिहासतज्ञ तर आहेतच. पण लावणीचा इतिहास, मराठी ललित साहित्याचा जबरदस्त अभ्यास. मराठी भाषेचा अभ्यास. ज्ञानेश्वरी, गीता यांचा जबरदस्त अभ्यास त्यांचा होता. आपलं खूप मोठं दुर्दैव आहे की ते आता आपल्यात नाहीत, आणि त्यांनी त्यांच्याकडे ‘मराठ्यांच्या इतिहासावर’ असलेल्या जबरदस्त माहितीचा उपयोग करून काहीही लिहून ठेवलं नाही. आता त्याची भाषणेच फक्त उपलब्ध आहेत. पण त्यांच्याकडून ‘बाळशास्त्री हरदास’, ‘आचार्य अत्रे’ यांच्या अनेक गोष्टी आम्ही ऐकल्या. कवी भूषणाचे छंद ऐकले. त्यांच्या डोक्यात ‘शिवाजी राजांच्या व्यवस्थापन कौशल्यावर’ लिहायचे मनात होते. शिवाजी महाराज आग्र्याहून सुटल्यानंतर पुण्याला पोचेपर्यंतच्या काळाचे काही दुर्मिळ ‘कागद’, काही पत्र त्यांना मिळाली होती. त्याच्या आधारावर एक कादंबरी लिहायचे त्याच्या मनात होते. पण ते राहूनच गेलं.

शिवाजीराव भोसले यांच्या एका व्याख्यानात ‘चांगली पुस्तकं विकत घेण्याची सवय चांगली असते’ असं एक वाक्य आहे. तेवढं मी श्रद्धेनी जपतो आहे. आज माझ्या वैयक्तिक संग्रहात १५०० च्या वर पुस्तके आहेत. आणि पुढच्या किमान तीनशे पुस्तकांची नावं तयार आहेत, की पैसे मिळाले की विकत आणायची. कोणतं एक पुस्तकं मला सर्वात जास्त आवडलं असं सांगता येत नाही. खूप विचार करूनही एक सांगता येत नाही.

मी मुद्दाम काही पुस्तकांबद्दल सांगणार आहे. ती माझी अनेकदा वाचून झाली आहेत, पुढेही मी अनेकदा वाचू शकतो. त्यामध्ये गो.नी दांडेकर यांची अनेक आहेत. पण ‘स्मरणगाथा’ ‘दुर्गभ्रमणगाथा’, ‘कुणा एकाची भ्रमणगाथा’ ही दांडेकरांची आहेत. एखादामाणूस गडकिल्ल्यांवर प्रेम करतो म्हणजे नक्की काय करतो? त्याची या भूमीवर श्रद्धा आहे म्हणजे काय आहे? किल्ले कसे फिरायचे असतात, काय बघायचं असतं? ‘दुर्गभ्रमणगाथा’ वाचा म्हणजे कळेल. कारण जे काय म्हणायचं आहे ते त्यांनी त्यामध्ये म्हणून ठेवलंय. त्याच्याउपर आपण काही म्हणू नये हेच चांगलं. श्री.ना. पेंडसे याचं ‘तुंबाडचे खोत हे आहे. तुंबाड या गावात खोतकी ही पद्धत सुरु झाली, ती ४ पिढ्यांपूर्वी. एक कर्तृत्ववान माणूस ‘खोत’ कुटुंबात निर्माण होतो आणि पुढे फक्त वाताहत. शिवाजी राजांनी एका ब्राह्मणाला दान म्हणून ते गाव दिलेलं असतं इथपासून त्या घरातील एका माणसावर गांधी हत्येचा आरोप होतो इथपर्यंत या कादंबरीचा काळ आहे. कादंबरी दोन खंडात आहेत. आणि ‘तुंबाड’ या नावाशिवाय सर्व काल्पनिक आहे. ४-५ पिढ्या लेखकानी आपल्या प्रतिभेतून उभ्या केल्या आहेत. शंभर पेक्षा जास्त पत्र यामध्ये आहेत. आणि काळाचा प्रचंड पट आपल्यासमोर उभा राहतो. ‘तुंबाडचे खोत’ जागतिक कीर्तीची कादंबरी आहे.   नरहर कुरुंदकर यांनी मनुस्मृतीवर लिहिलेलं पुस्तकं आहे. हिंदू धर्माचा कंटाळा येऊन आणि जातीव्यवस्थेबद्दलचा राग म्हणून डॉ. आंबेडकर यांनी महाड येथे मनुस्मृतीचे दहन केले, असा माझा समज होता. पण राग पाच हजार वर्षाच्या परंपरेबद्दल नसून, आज त्या धर्माच्या नावानी अनेक जण त्या अस्पृश्यतेचं समर्थन करतात. त्याला विरोध म्हणून पाच हजार वर्षाचे प्रतिक असलेलं एक धार्मिक पुस्तक जाळलं, असा नवीनच निष्कर्ष कुरुंदकरांनी मांडला. अर्थात तो मांडताना त्याच्या मागचा प्रचंड व्यासंग सहज लक्षात येतो. व्यंकटेश माडगुळकर यांची बनगरवाडी आहे. विवेकानंदांचे ‘आदर्श शिक्षण’ अविनाश धर्माधिकारी यांची ‘अस्वस्थ दशकाची डायरी’ आहे. तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी केलेली ‘हिंदुधर्म समीक्षा’ आहे. अर्थात ‘राजा शिवछत्रपती’ आहे.

हल्ली माझी अवस्था पैसे नसलेल्या बेवड्यासारखी झाली आहे, खूप पुस्तकं विकत घ्यायची आहेत (बेवडा – खूप दारू प्यायची आहे पण पैसे नाहीत) पण एकदम ते उपलब्ध होत नाहीत.  

मला लोकांच्या व्यासंगाचं कौतुक आहे. घरात पुस्तकांची संख्या किती आहे यावरून घराचं शहाणपण मी ओळखतो असं आमचे सर म्हणायचे. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल घटना लिहिली, मनुस्मृती जाळली, इस्लामची चिकित्सा केली याबद्दल आदर आहेच. पण जास्त आदर ४०,००० पेक्षा जास्त ग्रंथ त्यांच्या संग्रही होते याचा आहे. रा.ची. ढेरे – घरी ६० हजार पुस्तकं होती म्हणे. निनाद बेडेकर – घरी १० हजार पुस्तकं, शेषराव मोरे – नांदेडच्या घराच्या हॉलच्या चारही भिंती फक्त पुस्तकं! म्हणून माणसाचे विचार कोणते या पेक्षा ते विचार किती वचनानी तयार झाले आहेत, हे माझ्या आदराच कारण आहे. आता शेषराव मोरे घ्या. मोरे सरांशी अनेकदा बोलण्याची संधी आम्हाला मिळालेली आहे. खूप वेळ त्यांच्या नांदेडच्या घरी गेलो आहे, पुण्यात असतात तेव्हा तर त्यांची भेट मिळतेच. अनेक जण टीका करतील कि एकांगी लिहिलंय, आर्थिक प्रश्नाच अभाव आहे वगैरे. पण टीका करणाऱ्या अनेकांना हे माहिती नाही कि त्यांची अभ्यासाची पद्धत काय आहे. कधी त्यांना प्रत्यक्ष भेटायची वेळ आली तर मुद्दाम हे विचार, ‘कि सर तुमची अभ्यासाची पद्धत काय आहे?’ ते सांगतील.

दहावीत असताना गुरुजींकडून सावरकरांची गोष्ट ऐकली. ब्राह्मण नसलेल्या एक शिक्षकाकडून ब्राह्मण सावरकरांची स्तुती ऐकून मोरे सर चकित झाले. म्हणून आपण ते सावरकर’ समजून घेऊ म्हणून अभ्यासाला लागले. मोरे सर सांगतात, वेळ जातो म्हणून गेल्या अनेक वर्षात एकही लग्नाला गेलो नाही, मुंज नाही, श्राद्ध सुद्धा नाही. मोरे सरांनी स्वतःच्या आई वडिलांचं सुद्धा श्राद्ध केल नाहीये. रोज चार तास झोप, दोन तास बाकीची कामं, उरलेलं १८ तास फक्त वाचन. अशी जवळ जवळ ३०-३२ वर्ष आयुष्याची. मोरे सर सांगतात सावरकर यांच्यावर क्वचित एखादं पुस्तक असेल जे वाचनातून सुटलं असेल. पण शक्यतो असं झालेलं नाही. मुंबईला ‘सावरकर सदन’ मध्ये दोन अडीच लाख पत्र आहे. काही सावरकरांनी लिहिलेली, काही त्यांना आलेली. मोरे सरांनी सगळी वाचलेली आहेत. ३२ वर्षाच्या व्यासंगातून ते जेव्हा बोलतात लिहितात तेव्हा त्याला किमंत मिळू नये हो कोणता न्याय? बर त्यांच्यावर टीका करा, शिव्या द्या, लेबलं लावा, पण ३२ वर्षाचा व्यासंग चॅलेंज करू नका. ‘गोळवलकर गुरुजी’ – गुरुजींनी मनूच समर्थन केलं, हिंदू राष्ट्र पाहिजे म्हंटले सगळं बोगस, निराधार होतं. गुरुजी चुकले हे माझं मत आहे, ठाम मत आहे! पण गुरुजींनी स्वतःच्या हातानी लिहिलेली जवळ जवळ ३५,००० पत्र उपलब्ध आहेत. अनुयायांना लिहिलेली, प्रचारकांना लिहिलेली इत्यादी. ३५,००० पत्रात गुरुजींनी एकही शुद्धलेखनाची चूक केलेली नाही. वाक्य पुन्हा वाचा. ३५ हजार पत्रात एकही शुद्धलेखनाची चूक नाही. ही गोष्ट कौतुक करण्यासारखी आहे कि नाही? माणूस व्यासंगावरून जोखावा असं माझं त्यामुळे मत बनलं आहे. गजानन मेहेंदळे घ्या! एकदा बोलताना म्हणाले होते कि ‘वयाची २५ वर्ष फक्त वाचनात घालवली. आणि विषय कोणता फक्त शिवाजी. वाचनाला सुरवात केल्यानंतर पहिली २५ वर्ष पेन हातात घेतला नाही. फक्त वाचलं. आणि आता वयाची ४० वर्ष शिवचरित्रावर वाचलं नाही असा दिवस गेला नाही असं सांगतात.’ माझं प्रेम त्या ४० वर्षाच्या मेहनतीला आहे. शिवचरित्रात त्यांनी मत काय मांडलं आहे हा प्रश्न नंतरचा आहे. किंवा कमी महत्वाचा आहे. तुम्ही ४० वर्षाच्या मेहनतीकडे दुर्लक्ष कसं करू शकता?

मला मूळ पुस्तकापेक्षा पुस्तकाच्या शेवटी असणारी एक तर संदर्भ ग्रंथांची यादी किंवा अधिक वाचनासाठीची यादी याचं जास्त आकर्षण आहे.  

माणूस कम्युनिस्ट असुदे, हिंदुत्ववादी असुदे, नास्तिक असुदे किंवा कोणीही नसूदे, त्याचा व्यासंग आहे का? आणि दुसरी गोष्ट त्या व्यासंगाने बनलेलं मत त्याने प्रामाणिकपणे बनवलं आहे का? प्रामाणिकपणाचा अभव असेल तर व्यासंग बहुतेकवेळा कमी पडला आहे, असं म्हणता येईल. जो माणूस पुस्तकावर प्रेम करतो तो अप्रामाणिक असू शकणार नाही अशी माझी धारणा आहे.  

महान नाटकार शेक्सपिअर यांची आज पुण्यतिथी आहे, म्हणून आज जागतिक पुस्तक दिन जगभरात साजरा होतो आहे. पण माझ्यासाठी पुस्तक दिन हा रोज आहे. मी हा दिवस रोज साजरा करतो. आज शेक्सपिअरमुळे ते व्यक्त करण्याची संधी मिळते आहे. अजून एक गोष्ट मान्य केली पाहिजे की, मला पुस्तकाला आई –बाबा कधीही नाही म्हंटले नाहीत. मी मागितले तेव्हा आणि मागितले तेवढे पैसे त्यांनी मला (कसेही Adjust करून) दिले. मध्यंतरी एकदा माझ्याकडच्या पुस्तकांची मी एकूण किमत काढली होती ती दोन अडीचलाखाच्या वर सहज जाते. एका कनिष्ठ मध्यमवर्गीय कुटुंबात दीडलाखापेक्षा जास्त किमतीची पुस्तकं हे मलाच कधीकधी स्वप्नवत वाटत. पण ते खर आहे.