नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मुंबई पत्रकार संघात एका फार महत्त्वाच्या विषयावरील पत्रकार परिषदेला मी गेलो होतो. ‘भारतीय महिला मुस्लिम आंदोलन’ या संघटनेने भारतभरातून बहुपत्नित्वाचा शिकार झालेल्या २५०० महिलांचे सर्वेक्षण केले. त्याचे निष्कर्ष मांडण्यासाठी ही पत्रकात परिषद त्यांनी आयोजित केली होती. हा विषय अजिबातच ग्लॅमरस नाही, हे समोर बसलेल्या श्रोत्यांच्या संख्येवरून आणि प्रकारावरून लक्षात येत होतं. श्रोत्यांमध्ये मुख्यतः मुस्लिम महिलांची संख्या मोठी होती. मराठी माध्यमातून याचं फार कव्हरेज झालंही नाही, कारण मराठी माध्यमातून फार कुणी पत्रकारांनी या पत्रकार परिषदेला यायची तसदीच घेतली नव्हती.
‘Breaking the Silence – Lived Reality of 2500 Indian Muslim Women in Polygamous Marriages’ या अभ्यासामध्ये एकूण 2,508 भारतीय मुस्लिम महिलांच्या अनुभवांवर आधारित या सर्वेक्षणात 1,419 पहिल्या पत्नी आणि 1,089 दुसऱ्या पत्नींचा समावेश होता. बहुपत्नीत्वाच्या विवाहात जगणाऱ्या या महिलांच्या अनुभवांमधून आर्थिक अवलंबित्व, शिक्षणाचा अभाव, वैवाहिक नात्यातील गुप्तता, दस्तऐवजांवरील नियंत्रणाचा अभाव आणि मुलांच्या संगोपनाची जबाबदारी यांचे एक गुंतागुंतीचे चित्र समोर येते.
या सर्वेक्षणातील बहुतांश महिला 31 ते 50 वर्षे वयोगटातील आहेत. म्हणजेच या केवळ नुकत्याच विवाहबंधनात अडकलेल्या महिलांच्या कथा नाहीत; तर आयुष्यातील अनेक वर्षे विवाहात घालवल्यानंतरही असुरक्षिततेत जगणाऱ्या स्त्रियांचे हे वास्तव आहे. बहुपत्नीत्वाच्या प्रश्नाकडे पाहताना महिलांची आर्थिक आणि शैक्षणिक पार्श्वभूमी दुर्लक्षित करता येत नाही. सर्वेक्षणातील तब्बल 59 टक्के महिलांचे शिक्षण माध्यमिक स्तरापर्यंत किंवा इयत्ता दहावीपर्यंत अथवा त्याहून कमी होते. अनेक महिलांसाठी शिक्षणाचे दार लवकर बंद झाले आणि त्यानंतर विवाह हा आयुष्याचा एकमेव निश्चित मार्ग बनला. आर्थिक परिस्थितीचे चित्रही तितकेच अस्वस्थ करणारे आहे. सर्वेक्षणातील जवळपास 45 टक्के महिलांकडे कोणतेही उत्पन्न नव्हते, तर सुमारे 65 टक्के महिलांचे मासिक उत्पन्न ₹5,000 किंवा त्यापेक्षा कमी होते. विशेषतः दुसऱ्या पत्नींपैकी निम्म्याहून अधिक महिला आर्थिकदृष्ट्या पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून होत्या. पहिल्या पत्नींची आर्थिक स्थिती तुलनेने किंचित स्थिर दिसत असली, तरी त्यामागे त्यांचा अधिक दीर्घ वैवाहिक कालावधी असण्याची शक्यता आहे. मात्र दोन्ही गटांतील महिलांचा उच्च उत्पन्नाच्या रोजगारांमध्ये सहभाग अत्यंत कमी होता. विवाहाच्या वेळी ही आर्थिक असुरक्षितता अधिक स्पष्टपणे दिसते. सर्वेक्षणातील 79 टक्के महिलांकडे लग्नाच्या वेळी स्वतःचे कोणतेही उत्पन्न नव्हते. पहिल्या पत्नींच्या बाबतीत हे प्रमाण तब्बल 84 टक्के, तर दुसऱ्या पत्नींच्या बाबतीत 73 टक्के होते. स्वतःचे उत्पन्न नसताना विवाहात प्रवेश करणाऱ्या स्त्रीसाठी नंतरच्या काळात वैवाहिक नात्यात संकट निर्माण झाल्यास स्वतंत्र निर्णय घेणे किती कठीण असू शकते, याची कल्पना या आकडेवारीवरून येते.
शिक्षणाच्या बाबतीतही परिस्थिती गंभीर आहे. पहिल्या आणि दुसऱ्या पत्नींपैकी प्रत्येकी सुमारे 21 टक्के महिलांना कोणतेही शालेय शिक्षण मिळाले नव्हते. पहिल्या पत्नींपैकी 19 टक्के आणि दुसऱ्या पत्नींपैकी 17 टक्के महिलांचे शिक्षण इयत्ता सातवीपेक्षा कमी होते. इयत्ता 11 वी आणि 12 वीपर्यंत शिक्षण घेतलेल्या महिलांचे प्रमाण दुसऱ्या पत्नींमध्ये 19 टक्के आणि पहिल्या पत्नींमध्ये 16 टक्के होते.
विवाहाच्या वयासंबंधीची आकडेवारीही चिंताजनक आहे. सर्वेक्षणातील 72 टक्के महिलांचा विवाह 18 ते 30 वर्षांच्या वयोगटात झाला असला, तरी 19 टक्के महिलांचे लग्न 18 वर्षांपूर्वी झाले. विशेष म्हणजे पहिल्या पत्नींपैकी 25 टक्के महिलांचे लग्न अल्पवयात झाले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 11 टक्के होते. याचा अर्थ असा की अनेक मुली शिक्षण पूर्ण करण्याआधी, आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी होण्याआधी आणि आयुष्याबद्दल स्वतःचे निर्णय घेण्याची संधी मिळण्याआधीच विवाहबंधनात प्रवेश करतात. त्यानंतर त्याच विवाहात दुसऱ्या पत्नीचा प्रवेश झाला, तर त्यांच्या हातात स्वतःच्या आयुष्याचा निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक आर्थिक आणि सामाजिक आधार उरतोच असे नाही.
इस्लामी विवाहव्यवस्थेत मेहर हा स्त्रीचा आर्थिक हक्क मानला जातो. मात्र सर्वेक्षणातील अनुभव सांगतात की अनेक महिलांना हा हक्क प्रत्यक्षात मिळालाच नाही. 61.4 टक्के पहिल्या पत्नींना मेहर मिळाला नव्हता, तर दुसऱ्या पत्नींपैकीही 32 टक्के महिलांना मेहर मिळाला नव्हता. सर्वेक्षणातील 30.5 टक्के प्रतिसादकर्त्यांना ₹786 इतका मेहर मिळाला, तर 43.2 टक्के महिलांना ₹5,000 इतका मेहर मिळाला. दुसऱ्या पत्नींना तुलनेने अधिक मेहर मिळत असल्याचे चित्र दिसते, परंतु दोन्ही गटांमध्ये मोठ्या आर्थिक मूल्याचा मेहर अत्यंत दुर्मिळ होता. याचबरोबर हुंड्याचे वास्तवही या विवाहांशी जोडलेले आहे. सर्वेक्षणातील 32 टक्के महिलांनी ₹50,000 ते ₹2 लाखांपर्यंतचा हुंडा दिला. 31 टक्के महिलांनी कोणताही हुंडा दिला नव्हता. पहिल्या पत्नींपैकी केवळ 18 टक्के महिलांनी हुंडा दिला नाही, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 47 टक्के होते. म्हणजेच विवाहाच्या सुरुवातीलाच अनेक महिलांच्या कुटुंबांवर आर्थिक भार पडल्याचे या आकडेवारीवरून दिसते.
सर्वेक्षणातील एक विरोधाभास विशेष लक्ष वेधून घेतो. एकूण 2,508 महिलांपैकी 2,439 महिलांना, म्हणजे 97 टक्के महिलांना, विवाहासाठी काझीने संमती विचारली होती. त्याचप्रमाणे 94 टक्के महिलांनी निकाहनाम्यावर स्वाक्षरी केली होती. परंतु स्वाक्षरी करणे आणि त्या दस्तऐवजातील अटी समजून घेणे यात मोठी दरी असल्याचे निष्कर्षातून दिसते. तब्बल 2,079 महिला, म्हणजेच 83 टक्के महिलांनी निकाहनामा वाचलाच नव्हता. त्यात 1,186 पहिल्या पत्नी आणि 893 दुसऱ्या पत्नींचा समावेश होता. निकाहनाम्याचे नियंत्रणही अनेक महिलांच्या हातात नव्हते. 38 टक्के महिलांना त्यांचा निकाहनामा कुठे आहे हेही माहिती नव्हते, तर केवळ 27 टक्के महिलांकडे हा दस्तऐवज स्वतःकडे होता. उर्वरितांपैकी सुमारे 35 टक्के महिलांचा निकाहनामा पती किंवा नातेवाईकांकडे होता. दुसऱ्या पत्नींपैकी 33 टक्के महिलांकडे निकाहनामा स्वतःकडे होता, तर पहिल्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण केवळ 21 टक्के होते. एखाद्या स्त्रीने आपल्या वैवाहिक करारावर स्वाक्षरी केली, पण त्यातील मजकूर वाचला नाही आणि अनेक वर्षांनंतर तो दस्तऐवज स्वतःकडेही नाही—ही केवळ आकडेवारी नसून वैवाहिक नात्यात महिलांच्या माहितीवरील आणि निर्णयप्रक्रियेवरील मर्यादित नियंत्रणाचे चित्र आहे.
सर्वेक्षणातील सर्वात धक्कादायक निष्कर्षांपैकी एक म्हणजे पतीच्या दुसऱ्या विवाहाबाबत पहिल्या पत्नींना दिली जाणारी माहिती. 1,419 पहिल्या पत्नींपैकी 1,251 महिलांनी, म्हणजे 88 टक्के महिलांनी सांगितले की पतीने दुसरे लग्न करण्यापूर्वी त्यांची परवानगी घेतली नाही. एवढेच नव्हे, तर 1,200 महिलांना, म्हणजे 85 टक्के महिलांना, पती दुसरे लग्न करणार असल्याची पूर्वकल्पनाही दिली नव्हती. दुसऱ्या बाजूला, 1,089 दुसऱ्या पत्नींपैकी 68 टक्के महिलांना पतीच्या पहिल्या विवाहाची माहिती देण्यात आली होती. मात्र जवळपास 32 टक्के दुसऱ्या पत्नींना पतीच्या आधीच्या विवाहाबाबत माहिती नव्हती किंवा त्यांची दिशाभूल करण्यात आली होती. पहिल्या पत्नींना दुसऱ्या विवाहाची माहिती बहुधा थेट पतीकडून मिळाली नाही. सर्वेक्षणानुसार 85 टक्के पहिल्या पत्नींना ही माहिती अप्रत्यक्षपणे मिळाली, तर 68 टक्के दुसऱ्या पत्नींना पतीने आपल्या पहिल्या विवाहाची थेट माहिती दिली होती.
दुसऱ्या पत्नींच्या विवाहामागे एकच कारण नसल्याचे सर्वेक्षणातून दिसते. 1,089 महिलांपैकी 39.6 टक्के महिलांनी प्रेमसंबंधांमुळे विवाह स्वीकारला, आणि त्यांना पुरुषाच्या पहिल्या विवाहाची माहिती होती. परंतु जवळपास तितक्याच—39.4 टक्के महिलांनी कौटुंबिक दबावामुळे विवाह केला. आणखी 11.4 टक्के महिलांनी सांगितले की पुरुषाने त्यांना विवाहासाठी जबरदस्ती केली. या आकडेवारीतून दुसरी पत्नी होणे हा प्रत्येक वेळी पूर्ण स्वेच्छेने घेतलेला निर्णय असतो असे सरसकट म्हणता येत नाही. प्रेम, सामाजिक दबाव, आर्थिक परिस्थिती आणि माहितीचा अभाव या सर्व गोष्टी अनेक महिलांच्या निर्णयावर परिणाम करत असल्याचे दिसते.
दोन विवाहांमधील कालावधीचा विचार केला असता बहुपत्नीत्वाच्या नात्यांची विविध कारणे आणि स्वरूप समोर येते. सुमारे 30 टक्के पुरुषांनी पहिल्या विवाहानंतर आठ वर्षांपेक्षा जास्त कालावधीनंतर दुसरे लग्न केले. सुमारे 20 टक्के पुरुषांनी 3 ते 5 वर्षांच्या कालावधीत दुसरा विवाह केला. मात्र विशेष लक्ष वेधणारी बाब म्हणजे 26 टक्के पुरुषांनी पहिल्या विवाहाच्या तीन वर्षांच्या आतच दुसरे लग्न केले. विवाहाचा प्रारंभीचा काळ हा दोन व्यक्तींमध्ये विश्वास आणि नाते निर्माण होण्याचा काळ असतो. अशा वेळी दुसरा विवाह झाल्यास पहिल्या पत्नीच्या आयुष्यात निर्माण होणारी भावनिक आणि आर्थिक अस्थिरता अधिक तीव्र असू शकते.
पहिल्या पत्नींनी पतीच्या दुसऱ्या विवाहामागे सांगितलेली कारणे वैवाहिक संबंधातील तणावाचे अनेक पैलू उघड करतात. 31 टक्के महिलांनी सांगितले की पतीला दुसऱ्या व्यक्तीवर प्रेम होते, तर 30 टक्के महिलांनी सांगितले की पतीने धर्मात चार पत्नी ठेवण्याची परवानगी असल्याचे कारण दिले. सुमारे 17.3 टक्के महिलांना पतीने दुसरे लग्न का केले हेच माहिती नव्हते. 15.2 टक्के महिलांच्या मते पतीने त्यांच्यावर प्रेम नसल्याचे सांगितले. 13.8 टक्के महिलांनी दुसरा विवाह कुटुंबाने ठरवलेला असल्याचे सांगितले. काही प्रकरणांमध्ये दुसऱ्या विवाहाचे कारण पत्नीला मूल होत नसल्याचे सांगण्यात आले. हे प्रमाण 12.4 टक्के होते. सुमारे 9.5 टक्के महिलांनी आर्थिक फायद्यासाठी दुसरे लग्न केल्याचे सांगितले, तर 8.5 टक्के महिलांच्या बाबतीत मुलगा नसल्याचे कारण देण्यात आले. 8 टक्के महिलांच्या मते पती कामासाठी दूर राहत असल्यामुळे दुसरा विवाह करण्यात आला. दुसऱ्या पत्नींना सांगितलेल्या कारणांमध्येही मोठा फरक दिसतो. 43 टक्के महिलांना पतीने त्यांच्यावर प्रेम असल्याचे सांगितले, तर 39.7 टक्के महिलांना धर्मात चार पत्नी ठेवण्याचा अधिकार असल्याचे सांगण्यात आले. 19.7 टक्के महिलांच्या मते विवाह पतीच्या पालकांनी ठरवला होता. काही पुरुषांनी पहिल्या पत्नीवर प्रेम नसल्याचे सांगितले, काहींनी ती अपत्यप्राप्तीस असमर्थ असल्याचे कारण दिले. 12.8 टक्के महिलांनी सांगितले की पुरुषाने स्वतःचा घटस्फोट झाला असल्याचे खोटे सांगितले होते. 11.5 टक्के महिलांना पहिली पत्नी वाईट स्वभावाची असल्याचे सांगण्यात आले. 6.6 टक्के प्रकरणांमध्ये पहिल्या पत्नीच्या आजारपणाचा आधार घेण्यात आला, तर काही महिलांच्या बाबतीत पहिल्या पत्नीला मुलगा न झाल्याचे कारण सांगण्यात आले.
या कारणांमध्ये एक गोष्ट स्पष्ट दिसते—पहिल्या पत्नीला आणि दुसऱ्या पत्नीला एकाच पुरुषाच्या दुसऱ्या विवाहाबाबत वेगवेगळी कारणे सांगितली जाऊ शकतात.
दुसऱ्या विवाहाचा निर्णय हा अनेकदा केवळ पुरुषाचा वैयक्तिक निर्णय नसून कुटुंबाच्या भूमिकेशीही जोडलेला असल्याचे काही निष्कर्ष सूचित करतात. पहिल्या पत्नींपैकी 36.2 टक्के महिलांनी पतीला कोणाचाही पाठिंबा नसल्याचे सांगितले. मात्र 22.8 टक्के महिलांच्या मते पतीला त्याच्या आईचा पाठिंबा होता. दुसऱ्या पत्नींच्या दृष्टीकोनातून मात्र चित्र वेगळे होते. 44 टक्के महिलांनी पतीला आईचा पाठिंबा असल्याचे सांगितले, तर 39.6 टक्के महिलांनी वडिलांचा पाठिंबा असल्याचे सांगितले. 26.2 टक्के महिलांनी कोणाचाही पाठिंबा नसल्याचे सांगितले.
दुसरा विवाह झाल्यानंतर पहिल्या पत्नीच्या राहण्याच्या ठिकाणावरही परिणाम झाल्याचे दिसते. 1,419 पहिल्या पत्नींपैकी 667 महिला, म्हणजेच 47 टक्के महिला, माहेरी राहायला गेल्या. 446 महिला किंवा 31.4 टक्के महिला त्याच घरात राहिल्या. दुसऱ्या पत्नींच्या बाबतीत 25.3 टक्के महिलांनी भाड्याने घर घेतले, 23.6 टक्के महिला सासरच्या कुटुंबासोबत राहिल्या आणि 18.4 टक्के महिला स्वतंत्र घरात राहिल्या. पतीच्या दुसऱ्या विवाहानंतर पहिल्या पत्नीला आपले घर सोडून पालकांच्या घरी परतावे लागणे हा केवळ राहण्याच्या जागेतील बदल नसतो. अनेक महिलांसाठी तो त्यांच्या वैवाहिक आयुष्यातील सुरक्षितता आणि स्थैर्य गमावण्याचा अनुभव असू शकतो.
दुसऱ्या विवाहानंतर पहिल्या पत्नीच्या वैवाहिक नात्यावर थेट परिणाम झाल्याचे सर्वेक्षणातून दिसते. 54 टक्के महिलांनी सांगितले की पती त्यांच्यासोबत राहत नाही. 28 टक्के महिलांनी पती पूर्वीपेक्षा कमी वेळ देत असल्याचे सांगितले. 25 टक्के महिलांनी पतीसोबतच्या भांडणांमध्ये वाढ झाल्याचे म्हटले, तर 20 टक्के महिलांना पती मुलांकडे दुर्लक्ष करत असल्याचे वाटले. या आकडेवारीच्या मागे तुटत जाणाऱ्या नात्यांचा अनुभव आहे. एका घरात राहूनही पती दूर होणे किंवा पत्नीला आणि मुलांना मागे टाकून दुसऱ्या संसारात जाणे ही अनेक महिलांसाठी केवळ वैवाहिक समस्या नसून मानसिक असुरक्षिततेची सुरुवात असू शकते.
दुसऱ्या विवाहानंतर आर्थिक परिस्थितीतही मोठा बदल दिसून आला. पहिल्या पत्नींपैकी 40 टक्के महिलांना आर्थिकदृष्ट्या पालकांवर अवलंबून राहावे लागले. 34 टक्के महिलांनी स्वतःचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी काम सुरू केले. केवळ 19 टक्के महिलांना पतीकडून आर्थिक मदत मिळत होती. सुमारे 11 टक्के महिलांकडे स्थिर आर्थिक आधारच नव्हता. काही महिलांनी जमातकडून मदत घेतली, तर काहींनी मशिदीकडून मदतीचा आधार घेतला. 7 टक्के महिला सासरच्या कुटुंबावर अवलंबून होत्या. दुसऱ्या पत्नींच्या बाबतीत 63.3 टक्के महिलांचा खर्च पतीकडून केला जात होता. 34.1 टक्के महिला स्वतः काम करून खर्च भागवत होत्या. 13.3 टक्के महिला पालकांवर आणि 11 टक्के महिला सासरच्या कुटुंबावर अवलंबून होत्या. 3.9 टक्के महिलांकडे कोणताही आर्थिक आधार नव्हता. 40 टक्के महिलांना पतीकडून नियमित आर्थिक मदत नाही सर्वेक्षणातील एकूण 2,508 महिलांपैकी 1,011 महिलांना, म्हणजेच 40 टक्के महिलांना, पतीकडून कोणतीही नियमित आर्थिक देखभाल मिळत नव्हती. यात 793 पहिल्या पत्नी आणि 218 दुसऱ्या पत्नींचा समावेश होता. सुमारे 23 टक्के महिलांच्या बाबतीत पती घरासाठी आवश्यक वस्तू खरेदी करत असत, पण महिलांच्या हातात रोख रक्कम देत नसत. आणखी 5 टक्के महिलांना महिन्याला ₹2,000 पेक्षाही कमी आर्थिक मदत मिळत होती. मुलांच्या बाबतीत परिस्थिती आणखी गंभीर दिसते. पहिल्या पत्नींपैकी 641 महिलांनी, म्हणजेच 45 टक्के महिलांनी सांगितले की त्यांच्या मुलांच्या देखभालीसाठी पतीकडून कोणतीही आर्थिक मदत मिळत नाही.
बहुपत्नीत्वाच्या व्यवस्थेत पहिल्या पत्नीप्रमाणेच दुसऱ्या पत्नीचेही जीवन नेहमी स्थिर असते असे नाही. सर्वेक्षणातील 1,089 दुसऱ्या पत्नींपैकी 312 महिलांनी, म्हणजेच 29 टक्के महिलांनी सांगितले की त्यांच्या पतीने त्यांना सोडून पुन्हा पहिल्या पत्नीकडे परत जाणे पसंत केले. म्हणजेच एका पुरुषाच्या दुसऱ्या विवाहामुळे पहिल्या पत्नीचे आयुष्य अस्थिर होतेच, पण दुसऱ्या पत्नीला देखील कायमस्वरूपी वैवाहिक सुरक्षितता मिळेल याची खात्री नसते. एका अस्थिर नात्याची किंमत अनेकदा दोन्ही महिलांना आणि त्यांच्या मुलांना वेगवेगळ्या प्रकारे चुकवावी लागते.
या महिलांच्या अनुभवांमधून असे दिसते की पतीच्या दुसऱ्या विवाहानंतर निर्माण होणारी भावनिक अस्थिरता अनेक महिलांसाठी केवळ मनाची वेदना राहिली नाही. सर्वेक्षणातील आकडेवारीनुसार, विशेषतः पहिल्या पत्नींमध्ये उच्च रक्तदाब, झोपेचा अभाव, मायग्रेन, शरीरदुखी, चिंता, नैराश्य आणि असहाय्यतेची भावना तुलनेने अधिक प्रमाणात दिसून आली. त्यांच्या मुलांमध्येही दुःख, राग, भीती आणि शालेय जीवनावर परिणाम झाल्याचे निष्कर्ष समोर आले.
सर्वेक्षणातील पहिल्या पत्नींच्या शारीरिक आरोग्याविषयीची आकडेवारी विशेषतः चिंताजनक आहे. पहिल्या पत्नींपैकी 35.9 टक्के महिलांनी उच्च रक्तदाबाची समस्या असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 21.7 टक्के होते. तणाव, चिंता आणि भावनिक उपेक्षा यांचा दीर्घकाळ अनुभव घेत असलेल्या महिलांच्या आरोग्यावर त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता सर्वेक्षणातील निरीक्षणांमध्ये नोंदवण्यात आली आहे. पहिल्या पत्नीच्या आयुष्यात दुसरा विवाह हा अनेकदा केवळ पतीचा आणखी एक वैवाहिक निर्णय राहत नाही; त्यासोबत तिच्या नात्यातील स्थान, आर्थिक सुरक्षितता आणि भविष्यासंबंधीची निश्चितता यांवर प्रश्नचिन्ह उभे राहू शकते. मधुमेहाच्या बाबतीतही पहिल्या पत्नींचे प्रमाण दुसऱ्या पत्नींपेक्षा अधिक होते. 12.1 टक्के पहिल्या पत्नींनी मधुमेहाची समस्या नोंदवली, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 5.1 टक्के होते. म्हणजेच पहिल्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण दुप्पटपेक्षाही जास्त होते. सर्वेक्षणातील निरीक्षणांनुसार दीर्घकालीन तणाव आणि जीवनशैलीतील बदल आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक असू शकतात. मात्र या आकडेवारीवरून थेट कारण-परिणाम सिद्ध होत नसला, तरी बहुपत्नीत्वाच्या विवाहात असलेल्या पहिल्या पत्नींच्या आरोग्याविषयी गंभीर चिंता निर्माण होते.
या सर्वेक्षणातील सर्वात ठळक आरोग्यविषयक निष्कर्षांपैकी एक म्हणजे झोपेची समस्या. शारीरिक आरोग्याच्या नोंदींनुसार, 45.3 टक्के पहिल्या पत्नींनी झोप न लागणे किंवा झोपेची समस्या असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 26.7 टक्के होते. मानसिक आरोग्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रश्नांमध्ये हे प्रमाण आणखी स्पष्ट होते. 1,419 पहिल्या पत्नींपैकी 827 महिलांनी, म्हणजेच 58.3 टक्के महिलांनी, निद्रानाश किंवा झोप न लागण्याची समस्या अनुभवली. दुसऱ्या पत्नींपैकी 380 महिला, म्हणजे 34.9 टक्के, अशा समस्येने त्रस्त होत्या. रात्री झोप न लागणे ही अनेकदा केवळ शारीरिक तक्रार नसते. मनात सतत चालणारे विचार, भविष्याची चिंता, पतीच्या वर्तनातील बदल, मुलांची जबाबदारी आणि वैवाहिक नात्यातील अनिश्चितता यामुळे एखाद्या व्यक्तीच्या मनाला विश्रांती मिळणे कठीण होऊ शकते. सर्वेक्षणातील आकडेवारी विशेषतः पहिल्या पत्नींच्या बाबतीत अशाच तीव्र भावनिक तणावाचे चित्र उभे करते.
पहिल्या पत्नींमध्ये मासिक पाळीशी संबंधित समस्यांचे प्रमाण 14.8 टक्के होते, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये ते 8.1 टक्के होते. सर्वेक्षणातील निरीक्षणांमध्ये दीर्घकालीन तणावामुळे हार्मोनल संतुलनावर परिणाम होण्याची शक्यता नमूद करण्यात आली आहे. थायरॉईडच्या समस्याही पहिल्या पत्नींमध्ये अधिक प्रमाणात दिसून आल्या. 10.6 टक्के पहिल्या पत्नींनी थायरॉईडची समस्या नोंदवली, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 6.1 टक्के होते. शरीरदुखीच्या बाबतीत दोन्ही गटांमधील फरक आणखी मोठा होता. 27.1 टक्के पहिल्या पत्नींनी शरीरदुखीची तक्रार केली, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 9.3 टक्के होते. भावनिक थकवा आणि शारीरिक थकवा अनेकदा वेगळे करता येत नाहीत. घरातील बदल, मुलांची जबाबदारी, आर्थिक असुरक्षितता आणि वैवाहिक तणाव यांचा भार सतत वाहताना शरीरही त्या तणावाची भाषा बोलू लागते, असे या आकडेवारीतून जाणवते.
पहिल्या पत्नींपैकी 34.1 टक्के महिलांनी मायग्रेनची समस्या नोंदवली, तर दुसऱ्या पत्नींपैकी 15.2 टक्के महिलांनी अशी समस्या सांगितली. भावनिक तणाव आणि चिंता मायग्रेनच्या झटक्यांना कारणीभूत ठरणाऱ्या अनेक घटकांपैकी असू शकतात, असे सर्वेक्षणातील निरीक्षणांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. सांधेदुखीच्या बाबतीतही पहिल्या पत्नींचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या अधिक होते. 21.4 टक्के पहिल्या पत्नींना सांधेदुखी होती, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 7.8 टक्के होते. सर्वेक्षणातील निरीक्षणांमध्ये वाढलेला घरगुती ताण, जबाबदाऱ्या आणि मानसिक तणाव यांचा शरीरावर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
आरोग्याच्या बिघडलेल्या स्थितीचे आणखी एक संकेत म्हणजे वैद्यकीय मदतीची वाढलेली गरज. 16.3 टक्के पहिल्या पत्नींनी डॉक्टरांकडे पूर्वीपेक्षा अधिक वेळा जावे लागत असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 7.6 टक्के होते. इतर वैद्यकीय समस्याही पहिल्या पत्नींमध्ये अधिक प्रमाणात दिसल्या. पहिल्या पत्नींपैकी 9.9 टक्के महिलांनी इतर आरोग्य समस्या असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 5.7 टक्के होते. या सर्व आकडेवारीच्या पार्श्वभूमीवर सर्वात ठळक फरक ‘कोणतीही आरोग्य समस्या नाही’ या उत्तरात दिसतो. केवळ 20 टक्के पहिल्या पत्नींनी कोणतीही आरोग्य समस्या नसल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींपैकी 51 टक्के महिलांनी कोणतीही आरोग्य समस्या नसल्याचे नोंदवले. याचा अर्थ असा नाही की दुसऱ्या पत्नींचे जीवन समस्यामुक्त आहे. परंतु सर्वेक्षणातील आकडेवारीनुसार पहिल्या पत्नींमध्ये शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्या अधिक तीव्रतेने नोंदवल्या गेल्या.
मानसिक आरोग्याशी संबंधित आकडेवारी या सर्वेक्षणाचा कदाचित सर्वात वेदनादायक भाग आहे. 49.8 टक्के पहिल्या पत्नींनी राग वाढल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 31.5 टक्के होते. पहिल्या पत्नींच्या आयुष्यात उपेक्षा, असुरक्षितता आणि तुटत जाणारे नाते यामुळे राग आणि असंतोषाची भावना अधिक तीव्र होऊ शकते, असे सर्वेक्षणातील निरीक्षण सूचित करते. चिंता आणि काळजीच्या भावनांमध्येही मोठा फरक दिसून आला. 47.9 टक्के पहिल्या पत्नींनी सतत चिंता आणि काळजी वाटत असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 23.9 टक्के होते. म्हणजेच पहिल्या पत्नींमध्ये चिंता आणि काळजीचे प्रमाण जवळपास दुप्पट होते.
मानसिक आरोग्याच्या निष्कर्षांमध्ये सर्वाधिक चिंताजनक बाब म्हणजे नैराश्याचे प्रमाण. 36.2 टक्के महिलांनी, नैराश्याची समस्या असल्याचे सांगितले. दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण केवळ 9.1 टक्के, म्हणजे 99 महिलांचे होते. पतीच्या दुसऱ्या विवाहानंतर पहिल्या पत्नीला केवळ वैवाहिक नात्यातील बदलाचा सामना करावा लागतो असे नाही. अनेकदा तिच्या स्थानाबद्दलची अनिश्चितता, घरातील बदल, आर्थिक आधार कमी होणे आणि मुलांच्या भवितव्याची चिंता एकाच वेळी तिच्यासमोर उभी राहू शकते. या पार्श्वभूमीवर 29 टक्के पहिल्या पत्नींनी असहाय्य वाटत असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 11.5 टक्के होते. वैवाहिक निर्णयांवर स्वतःचे नियंत्रण नसल्याची भावना आणि परिस्थिती बदलण्याची शक्ती नसल्याचा अनुभव अनेक महिलांसाठी मानसिकदृष्ट्या अत्यंत त्रासदायक ठरू शकतो.
सर्वेक्षणातील काही महिलांनी स्वतःला अपमानित, कमी लेखलेले किंवा महत्त्वहीन वाटत असल्याचे सांगितले. 19.4 टक्के पहिल्या पत्नींनी स्वतःचा अपमान झाला किंवा स्वतःचे मूल्य कमी झाल्यासारखे वाटल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 12.8 टक्के होते. पहिल्या पत्नींपैकी 275 महिलांनी, म्हणजेच 19.4 टक्के महिलांनी, रडणे थांबवता येत नसल्याचे अनुभवले. दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 5.7 टक्के होते. अनेकदा एखाद्या स्त्रीसाठी रडणे ही कमजोरी नसते. ते तिच्या आयुष्यातील एका अशा बदलाचे बाह्य रूप असू शकते, ज्यासाठी तिला कधीच तयार केले गेले नव्हते.
पहिल्या पत्नींपैकी 13.4 टक्के महिलांनी आपण खूप शांत झालो किंवा लोकांपासून दूर राहू लागलो असल्याचे सांगितले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 4.7 टक्के होते. सामाजिक संपर्कापासून दूर जाणे, सतत शांत राहणे किंवा स्वतःमध्ये गुरफटून जाणे हे भावनिक तणावाचे संकेत असू शकतात. अनेक महिलांसाठी घरातील परिस्थितीबद्दल बोलणेही सोपे नसते. सामाजिक प्रतिष्ठेची भीती, मुलांचे भविष्य आणि विवाह टिकवण्याचा दबाव यामुळे काही महिला आपली वेदना व्यक्त करण्याऐवजी ती मनातच दडवून ठेवतात. या सर्वेक्षणातील सर्वात गंभीर आणि अस्वस्थ करणारा निष्कर्ष म्हणजे काही महिलांनी आत्महत्येचे विचार आल्याचे सांगितले. 119 पहिल्या पत्नींनी, म्हणजेच 8.4 टक्के महिलांनी, आत्महत्येचे विचार आल्याचे नोंदवले. दुसऱ्या पत्नींपैकी 33 महिलांनी, म्हणजेच 3 टक्के महिलांनी, असे विचार अनुभवले. हा आकडा कोणत्याही समाजासाठी गंभीर इशारा आहे. मानसिक वेदना जेव्हा असह्य होते, तेव्हा व्यक्तीला आधार, उपचार आणि सुरक्षिततेची आवश्यकता असते. अशा अनुभवांना लपवण्याऐवजी मानसिक आरोग्यसेवा आणि विश्वासार्ह सामाजिक आधार उपलब्ध करून देणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
सर्वेक्षणात काही महिलांनी शाब्दिक किंवा शारीरिक हिंसेचा धक्का बसल्याचेही सांगितले. पहिल्या पत्नींपैकी 12.4 टक्के, तर दुसऱ्या पत्नींपैकी 11.1 टक्के महिलांनी अशा हिंसेचा अनुभव नोंदवला. यावरून दोन्ही गटांतील महिलांना हिंसेचा धोका असल्याचे दिसते, जरी पहिल्या पत्नींचे प्रमाण किंचित अधिक आहे. इतर मानसिक किंवा तणावाशी संबंधित समस्यांचे प्रमाण पहिल्या पत्नींमध्ये 11.8 टक्के आणि दुसऱ्या पत्नींमध्ये 12.2 टक्के होते.
मानसिक तणावाचा सामना करण्याच्या पद्धतीही दोन्ही गटांमध्ये वेगळ्या दिसल्या. पहिल्या पत्नींपैकी 26.7 टक्के महिलांनी मानसिक किंवा भावनिक त्रासानंतर औषधे घेण्यास सुरुवात केली, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 21.4 टक्के होते. सर्वाधिक दिसणारा उपाय म्हणजे प्रार्थना आणि धार्मिक आधार. 35.2 टक्के पहिल्या पत्नींनी अधिक प्रार्थना करण्यास सुरुवात केली, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 21.9 टक्के होते. काही महिलांनी दर्गा किंवा मशिदीला जाणे वाढवले. पहिल्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 14.7 टक्के, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये 9.3 टक्के होते. अनेक महिलांसाठी श्रद्धा ही अशा परिस्थितीत मानसिक आधाराचे महत्त्वाचे साधन बनते. जेव्हा कुटुंबात किंवा वैवाहिक नात्यात आधार मिळत नाही, तेव्हा काही महिला प्रार्थनेतून शांतता आणि धीर शोधतात. तरीही व्यावसायिक मानसिक आरोग्यसेवेचा वापर तुलनेने कमी असल्याचे दिसून आले. 15.6 टक्के पहिल्या पत्नींनी समुपदेशन घेतले, तर दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण फक्त 5.2 टक्के होते. मानसिक आरोग्यसेवेपर्यंत पोहोचण्यात आर्थिक अडचणी, सामाजिक कलंक, माहितीचा अभाव किंवा सेवांची अनुपलब्धता यांसारखे घटक अडथळा ठरू शकतात. काही महिलांनी कुटुंबीय किंवा मित्रांशी संवाद साधून आधार घेण्याचा प्रयत्न केला. पहिल्या पत्नींपैकी 18.3 टक्के आणि दुसऱ्या पत्नींपैकी 11.4 टक्के महिलांनी असे केले. हानिकारक पदार्थांचा वापर हा तुलनेने कमी असला तरी दोन्ही गटांत नोंदवला गेला. पहिल्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण 4.9 टक्के आणि दुसऱ्या पत्नींमध्ये 6.2 टक्के होते.
सर्वेक्षणातील एक शांत पण अत्यंत अर्थपूर्ण निष्कर्ष म्हणजे अनेक महिलांनी आपल्या मानसिक त्रासासाठी कोणताही उपाय केला नाही. 34.5 टक्के पहिल्या पत्नींनी ‘मी काहीच केले नाही’ असे सांगितले. दुसऱ्या पत्नींमध्ये हे प्रमाण तब्बल 55.5 टक्के होते. हा आकडा भावनिक वेदनेचे सामान्यीकरण, ती व्यक्त करण्याची भीती किंवा मदत कुठे मिळेल याबाबतची अनिश्चितता दर्शवू शकतो. एखादी व्यक्ती बाहेरून सामान्य दिसत असली, तरी ती आतून कोणत्या संघर्षातून जात आहे हे नेहमी दिसत नाही.
बहुपत्नीत्वाच्या विवाहाचा परिणाम केवळ दोन पत्नींवर किंवा पतीवर मर्यादित राहत नाही. घरातील बदलाचा सर्वात निःशब्द परिणाम अनेकदा मुलांवर होतो. पहिल्या पत्नींच्या मुलांमध्ये दुःख ही सर्वात सामान्य प्रतिक्रिया होती. 1,419 पहिल्या पत्नींपैकी 725 महिलांनी, म्हणजेच 51.1 टक्के महिलांनी, त्यांच्या मुलांना दुःखी झाल्याचे सांगितले. दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये हे प्रमाण 19.7 टक्के होते. रागाची भावना पहिल्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 21.9 टक्के होती, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 7.3 टक्के. पहिल्या पत्नींच्या मुलांमध्ये भीती किंवा घाबरल्याची भावना 15.1 टक्के होती, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 5.4 टक्के होती. घरातील बदल एखाद्या मुलाला पूर्णपणे समजत नसला तरी त्याला वातावरणातील बदल जाणवतो. आईचे रडणे, वडिलांचे कमी होणारे अस्तित्व, घरातील तणाव किंवा नवीन कुटुंबरचना यांचा परिणाम मुलांच्या भावनिक सुरक्षिततेवर होऊ शकतो.
काही मुलांमध्ये घरातील बदलानंतर वर्तनातील अस्थिरता दिसून आली.
पहिल्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 5.6 टक्के मुलांनी नियंत्रणाबाहेर जाणारे किंवा अस्थिर वर्तन दाखवले, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये हे प्रमाण 2.4 टक्के होते. काही मुलांनी खाणे कमी केले किंवा थांबवले. पहिल्या पत्नींच्या मुलांमध्ये हे प्रमाण 4.5 टक्के, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 1.9 टक्के होते. खेळणे थांबवणाऱ्या मुलांचे प्रमाणही पहिल्या पत्नींच्या गटात 5.6 टक्के होते, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 2.5 टक्के. मुलांच्या शिक्षणावर झालेला परिणाम विशेषतः लक्षवेधी आहे. पहिल्या पत्नींच्या मुलांपैकी 10.9 टक्के मुले शाळेत अनियमित होऊ लागली, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये हे प्रमाण 2.6 टक्के होते. पहिल्या पत्नींच्या मुलांपैकी 5.8 टक्के मुलांच्या गुणांमध्ये घट झाली. दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये हे प्रमाण 1.7 टक्के होते. काही मुलांनी शाळेत जाणेच थांबवले. पहिल्या पत्नींच्या मुलांमध्ये हे प्रमाण 5.2 टक्के होते, तर दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांमध्ये 1.3 टक्के. काही मुले परिस्थिती समजण्याइतकी मोठीही नव्हती
सर्वेक्षणात काही महत्त्वाच्या बाबीही नोंदवण्यात आल्या. पहिल्या पत्नींपैकी 23.8 टक्के आणि दुसऱ्या पत्नींपैकी 23 टक्के महिलांना मुले नव्हती. पहिल्या पत्नींपैकी 7.3 टक्के महिलांनी आपली मुले परिस्थिती समजण्याइतकी लहान असल्याचे सांगितले. दुसऱ्या पत्नींच्या मुलांपैकी 54.9 टक्के मुलांना कोणताही परिणाम जाणवला नसल्याचे नोंदवण्यात आले. या निष्कर्षामागे मुले परिस्थितीपासून तुलनेने दूर असणे, त्यांच्या वयामुळे त्यांना घटनांचे पूर्ण आकलन नसणे किंवा कौटुंबिक परिस्थिती वेगळी असणे यांसारखे अनेक घटक असू शकतात.
या सर्वेक्षणातील आरोग्यविषयक आकडेवारी एक गंभीर वास्तव समोर आणते. बहुपत्नीत्वाच्या विवाहात पहिल्या पत्नींनी शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्या तुलनेने अधिक प्रमाणात नोंदवल्या आहेत. उच्च रक्तदाबापासून मायग्रेनपर्यंत, झोपेच्या समस्यांपासून शरीरदुखीपर्यंत आणि चिंतेपासून नैराश्यापर्यंत अनेक समस्यांमध्ये पहिल्या पत्नींचे प्रमाण अधिक आहे.
तथापि, या आकडेवारीकडे केवळ आकडे म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. 45.3 टक्के महिलांना झोपेची समस्या आहे, याचा अर्थ इतक्या महिलांच्या रात्री अस्वस्थ आहेत. 36.2 टक्के महिलांनी नैराश्याची नोंद केली, याचा अर्थ अनेक महिलांच्या मनात खोलवर वेदना साचलेल्या आहेत. आणि 8.4 टक्के पहिल्या पत्नींनी आत्महत्येचे विचार अनुभवले, हा निष्कर्ष मानसिक आरोग्य आणि सामाजिक आधारव्यवस्थेच्या दृष्टीने अत्यंत गंभीर इशारा आहे. त्याचप्रमाणे, 51.1 टक्के पहिल्या पत्नींच्या मुलांनी दुःख व्यक्त केले आणि काही मुलांच्या शालेय उपस्थिती व शिक्षणावर परिणाम झाल्याचे दिसून आले. यामुळे वैवाहिक संघर्षाची किंमत पुढील पिढीपर्यंत पोहोचू शकते, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होतो. या सर्वेक्षणातून समोर येणारा संदेश स्पष्ट आहे—वैवाहिक व्यवस्थेतील कोणताही बदल केवळ प्रौढ व्यक्तींच्या नात्यावर परिणाम करत नाही. जेव्हा घरातील विश्वास तुटतो, सुरक्षिततेची भावना कमी होते आणि आर्थिक व भावनिक आधार डळमळीत होतो, तेव्हा त्याचे परिणाम स्त्रीच्या मनावर, शरीरावर आणि मुलांच्या भावविश्वावर उमटू शकतात.
बहुपत्नीत्वाच्या चर्चेत कायदा, धर्म आणि वैवाहिक अधिकार यांच्यावर चर्चा होत असते. मात्र या आकडेवारीतून एक वेगळा प्रश्न समोर येतो—या विवाहांमध्ये जगणाऱ्या महिलांच्या मनाचे आणि शरीराचे काय? आणि त्यांच्या मुलांच्या शांतपणे बदलत जाणाऱ्या आयुष्याचे काय? कदाचित या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना सर्वात आधी त्या महिलांचे अनुभव ऐकणे आवश्यक आहे. कारण प्रत्येक टक्केवारीमागे एक चेहरा आहे, प्रत्येक निद्रानाशाच्या आकड्यामागे एक जागी रात्र आहे आणि प्रत्येक दुःखी मुलाच्या आकड्यामागे घरात काहीतरी बदलल्याची वेदना आहे.
सर्वेक्षणातील सहभागींपैकी तस्नीम नावाची एक महिला पत्रकार परिषदेत उपस्थित होती. तिहेरी तलाकाची पीडित असलेल्या तस्नीमने आपली आपबीती सांगताना भावनिक झाली होती. तिने सांगितले की, ती तिसऱ्या मुलासह गर्भवती असताना तिच्या पतीने एकतर्फी तलाक दिल्यानंतर तिला वैवाहिक घर सोडण्यास भाग पाडले. तस्नीम म्हणाली: “माझ्या पतीने मला माझ्या आई-वडिलांच्या घरातून परत बोलावले. एक वर्ष सर्व काही शांततेत चालले, पण त्यानंतर माझ्यावर शारीरिक अत्याचार करण्यात आले” आणि तिला मानसिक दृष्ट्या आजारी ठरवून दुसरं लग्न करण्यात आलं. आणखी एका सहभागी महिलेने सांगितले की तिच्या पतीने घटस्फोटाचा बनावट दस्तऐवज तयार केला आणि तिला तिच्या तीन मुलांसह वैवाहिक घरातून बाहेर काढले. सध्या ती घरकाम करून उदरनिर्वाह करते. तिने आग्रह केला की पुरुषाला एकापेक्षा जास्त विवाह करण्याची परवानगी मिळता कामा नये यासाठी कायदा झाला पाहिजे.
या महिला जेव्हा पोलीस स्टेशनला तक्रार द्यायला जातात तेव्हा पोलीसही, ही प्रथा तुमच्या धर्मात आहे, ही सबब सांगून य महिलांच्या बरोबरीने उभं राहण्यास तयार होत नाहीत.
मारहाणीच्या, तलाकच्या, नवऱ्याकडून झालेल्या विश्वासघातच्या गोष्टी सांगताना या महिला हमसून हमसून रडत होत्या. शिक्षणाचा अभाव, आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र नाही, नवऱ्याचा आधार नाही आणि पदरात मुलं घेऊन या महिला जगत आहेत. पण विषय ग्लॅमरस नाही. या विषयाला राजकीय किंमत नाही. पण तुम्हाला आश्चर्य वाटेल हे वाचून की, ट्रिपल तलाक विरुद्धचा कायदा १००% नाही, पण बऱ्याच प्रमाणात फायद्याचा ठरल्याचं या सगळ्या महिला एकमताने मान्य करत होत्या. पत्रकार परिषदेच्या शेवटी त्यांनी वर्तमान सरकारला आवाहन केलं की या विषयावर सुद्धा सरकारने कठोर कायदा केला पाहिजे, आणि या महिलांना संरक्षण दिलं पाहिजे.
या पत्रकार परिषदेच्या शेवटी हिंदू स्त्रियांवर होणाऱ्या विविध अत्याचाराबाबतही चर्चा झाली. पण अन्यायग्रस्त मुस्लिम महिलेनेच याचं उत्तर दिलं. उत्तर एकदम सोप्पं होतं, हिंदू स्त्री कोर्टात जाऊ शकते. हिंदू स्त्री सन्मानाने आपलं आयुष्य स्वतःच्या जीवावर उभं करू शकते.
हिंदू स्त्रीला मिळालेला हा आत्मविश्वास हिंदूंच्या प्रबोधनाच्या परंपरेने दिला आहे. त्यासाठी महात्मा फुले, आगरकर, कर्वे, अगदी गोपाळ जोशी यांसारख्या असंख्य हिंदू पुरुषांनी संघर्ष केला आहे. हा संघर्ष छोटा किंवा सोप्पा नव्हता. पण तो कोणाच्यातरी हट्टामुळे, आग्रहामुळे आणि जिद्दीमुळे सुरु झाला. त्याला पुढच्या पिढ्यांची साथ मिळाली. म्हणून आज हिंदू कुटुंबामध्ये लग्न झालेल्या किंवा लग्न न झालेल्याही स्त्रीवर अन्याय होत असेल तर तिच्यामध्ये कोर्टाची पायरी चढण्याची हिम्मत आहे. हे अर्थातच मी सरसकट बोलत नाही. आणि अशी हिम्मत करणाऱ्या स्त्रियांमध्येही एक जातीय फॅक्टर दिसतो हीही फॅक्ट असली तरीही, हिंदू स्त्रीमध्ये हिम्मत आलेली आहे हे तर आपल्याला नाकारता येणार नाही. ही हिम्मत राजाराम मोहन रॉय यांच्यापासून सुरु झालेल्या प्रबोधनाच्या चळवळीचं फळ आहे. जशी आपण १०० हिंदू प्रबोधनकारांची नावं सांगू शकतो तशी इस्लाममध्ये प्रबोधन करणाऱ्यांची नावे सांगता येतील का?
मुस्लिम समाजाच्या प्रबोधनाचं काय?
राहुल गांधीला कुणीतरी विचारलं पाहिजे की Smash The Patriarchy मध्ये या महिला येत नाहीत का? जेव्हा पुरुषप्रधानता मोडून काढण्याची सर्वात मोठी संधी इतिहासाने काँग्रेसला दिली होती तेव्हा काँग्रेस कोणाच्या बाजूने उभी राहिली? राजीव गांधींनी आपलं लोकसभेतलं बहुमत वापरून पुरुषप्रधान व्यवस्था अधिक बळकट करण्यासाठी कायदा बदलला. शहा बानो प्रकरणात मुस्लिम मूलतत्ववाद्यांची बाजू घेतली. बाय द वे, ज्या संघटनेने हा सर्व्हे केला आहे, ते भारतीय मुस्लिम महिला आंदोलन यांनी, राहुल गांधींच्या पुण्यातील सभेनंतर दिल्लीमध्ये आंदोलन केलं. दिल्ली येथील येथील काँग्रेस मुख्यालयाबाहेर मुस्लिम महिलांनी काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांच्या विरोधात आंदोलन केले. पुण्यातील एका कार्यक्रमात राहुल गांधी यांनी ‘पितृसत्ताक विचारसरणी संपवण्याबाबत’ केलेल्या वक्तव्यानंतर हे आंदोलन करण्यात आले. आंदोलन करणाऱ्या मुस्लिम महिलांनी प्रश्न उपस्थित केला की, केंद्र सरकारने तिहेरी तलाक बंद करणारा कायदा आणला तेव्हा काँग्रेसने त्या कायद्याला विरोध का केला? या महिलांनी सांगितले की, तिहेरी तलाकावर बंदी घालणारा कायदा लागू झाल्यानंतर त्यांना अधिक सुरक्षित वाटू लागले आहे. महिलांनी राहुल गांधी यांना असाही प्रश्न विचारला की, कर्नाटकात काँग्रेसची सत्ता असताना राज्याच्या मंत्रिमंडळात एकही महिला मंत्री का नाही? आंदोलक महिलांचा आरोप आहे की, एकीकडे राहुल गांधी महिला सक्षमीकरण आणि पितृसत्ताक व्यवस्था मोडून काढण्याबाबत बोलतात; मात्र मुस्लिम महिलांच्या अधिकारांचा किंवा महिलांच्या राजकीय प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न आला की काँग्रेसची भूमिका त्याच्या विरुद्ध असल्याचे दिसते. भारतीय जनता पक्ष हा हिंदुत्ववादी राजकारण करतो हे मान्य. काँग्रेस ही स्वातंत्र्यनंतर जास्त वर्षं अल्पसंख्यांकांच्या हिताच्या रक्षणासाठी राजकारण करत होती ना? मग त्या अल्पसंख्यांकाना मध्ययुगातून बाहेर काढून पुरोगामी, आधुनिक करण्याची जबाबदारी कुणाची होती? समाजवादी आणि धर्मनिरपेक्ष काँग्रेस सरकारने मुस्लिम समाजाच्या प्रबोधनाचा देशव्यापी कार्यक्रम का हाती घेतला नाही? शरद पवार यांचा पक्ष हमीद दलवाई यांना का विसरला? काँग्रेसची ‘सेक्युलरवादाचा पुरस्कार करणार एकमेव देशव्यापी पक्ष’ म्हणून ही जबाबदारी होती, की हमीद दलवाई हे मुस्लिम समाजाचे राष्ट्रीय आयकॉन झाले पाहिजेत यासाठी प्रयत्न करावा. स्त्रीचं स्वातंत्र्य, मग ते आर्थिक असो किंवा राजकीय सामाजिक हे मुख्यतः साध्य होणार आहे ते शिक्षणातून. मदरसे बंद होऊन मुस्लिम समाजाला आधुनिक शिक्षणच मिळालं पाहिजे यासाठी काँग्रेसने कधी आग्रह केल्याचं, आंदोलन केल्याचं माझ्या वाचनात नाही. याचा अर्थ काँग्रेसलाही शेवटी मुस्लिम समाज शिकलेला नकोच आहे, असा घ्यायचा का?
© मुकुल रणभोर
पूर्वप्रसिद्धी (संक्षिप्त आवृत्ती), महाराष्ट्र टाइम्स (७ सप्टेंबर २०२६)
भारतीय मुस्लिम महिला आंदोलन या संघटनेने केलेल्या सर्व्हेचा रिपोर्ट या लिंकवर वाचता येईल.
No comments:
Post a Comment