तबलीग आणि कोरोन - एक अभद्र युती

(source - ORF online)

भारतामध्ये कोरोन व्हायरसचा पहिला पॉझिटिव्ह रुग्ण ३० जानेवारी रोजी सापडला. आज एप्रिलच्या पहिल्या आठवड्यात भारतातील कोरोना बाधितांची संख्या २५४७ पर्यंत पोहोचलेली आहे. यावर कठोर उपाययोजना म्हणून केंद्र सरकारने २२ मार्च रोजी जनता कर्फ्यूची घोषणा केली होती. आणि २४ तारखेपासून २१ दिवसांचा पूर्ण लॉकडाऊन जाहीर केला आहे. तो अजूनही सुरू आहे. कोरोना या जागतिक संकटाचा हवाला देताना अभ्यासक आणि पत्रकार चौदाव्या शतकातील ‘ब्लॅक डेथ’पासून पहिल्या महायुद्धानंतर उद्भवलेल्या स्पॅनिश फ्लूचे दाखले देऊन कोरोनाचं संकट समजून देण्याचा प्रयत्न करत आहेत. इटली, स्पेन आणि आता अमेरिका आणि उर्वरीत युरोप खंडात हा व्हायरस ज्या वेगाने पसरतो आहे आणि तिथली वैद्यकीय सेवा आणि उपलब्धता यांचा विचार केला आणि भारताचा विचार केला तर त्याचं गांभीर्य आपल्याला समजू शकतं. पण या कशाचंही गांभीर्य न समजल्यासारखा भारतातील मुस्लीम समाज वागतो आहे का? अशी शंका यावी अशा घटना गेल्या ४-५ दिवसांत भारतभर घडलेल्या दिसत आहेत. 

जनता कर्फ्यूच्या एक दिवस आधी म्हणजे २१ मार्च रोजी केंद्र सरकारने सर्व राज्य सरकार आणि केद्रशासित प्रदेशांना पत्र लिहून ८२४ परदेशी लोकांवर लक्ष ठेवून काळजी घेण्याविषयी कळवलं होतं. हे ८२४ लोकं दिल्लीतील निजामुद्दीन येथे होत असलेल्या तबलीग जमातीच्या वार्षिक संमेलनासाठी विविध देशांतून आलेले होते. २१ मार्चच्या केंद्र सरकारच्या पत्रात परदेशातून तबलीगच्या संमेलनासाठी आलेल्यांची संख्या ८२४ नोंदवली  होती.(1) तबलीगच्या संमेलनाला विविध देशांतून आलेले लोकं भारतातही वेगवेगळ्या भागांत फिरले. काल म्हणजे २ एप्रिल रोजी महाराष्ट्र शासनाने एक परिपत्रक प्रसिद्ध केलं आहे, त्यात ताबलीगच्या दिल्लीतील कार्यक्रमातून महाराष्ट्रात आलेल्यांची संख्या १०६२ इतकी नोंदवली आहे.(2)  मार्चच्या पहिल्या आठवड्यापासून २१ तारखेपर्यंत ३ आठवड्याला तीन वेगळ्या मिटींग्ज पार पडलेल्या आहेत. १ मार्च ते २१ मार्च या काळात परदेशातून या संमेलनासाठी नेमके किती लोकं देशात आले, त्यापैकी किती लोकं आपल्याबरोबर हा व्हायरस घेऊन आले आणि ते पुन्हा भारतभर फिरले याचा नेमका आकडा मात्र अजूनही कळू शकलेला नाही. ‘लल्लनटॉप’ या मिडीया हाऊसने तो आकडा चार हजारहून अधिक असू शकेल असा अंदाज व्यक्त केला आहे.(3)  भारतातून अशाही बातम्या अनेक ठिकाणाहून बाहेर येत आहेत, की परदेशी मुसलमान तिथल्या तिथल्या मशिदीमध्ये लपून बसले आहेत. आणि त्यांना तिथले मुसलमान अभय देत आहेत किंवा त्यांचा बचावासाठी पुढे येत आहेत. याचे निश्चित आकडे एएनआय ही न्यूज एजन्सी त्यांचा ट्विटरवर दर मिनिटाला अपडेट करत आहेत.(4)  पण या आकड्यांपेक्षा अधिक धोकादायक बातम्या पुढे आल्या आहेत, त्या म्हणजे उपचार करणाऱ्या नर्सेस बरोबर गैरवर्तन केलेल्या रूग्णांमध्ये तबलीगचे लोकं सापडले आहेत. जे कोरोना बाधित संशयित म्हणून डॉक्टर तपासणीसाठी त्यांना घेऊन जात आहेत त्या डॉक्टरांवर ते थुंकले काय, पाणी पिऊन त्याच्या चुळा भरल्या काय! 

‘तबलीग जमात’ हे नेमकं काय प्रकरण आहे, मरकझ म्हणजे नेमकं काय ते आपण जरा पाहू.कारण दिल्ली सरकारने आज जाहीर केलेल्या आकड्यांमध्ये एकूण कोरोना बाधितांची संख्या ३८६ आहे त्यापैकी २५९ रुग्ण तबलीगशी संबंधित आहेत. हे आकडे फक्त राजधानीतील आहेत. आज भारत देशात एकूण कोरोना बाधितांची संख्या २५४७ झाली आहे, त्यापैकी ६४७ रुग्ण तबलीगी आहेत.(5)  केंद्र सरकारने जाहीर केलेल्या परिपत्रकात हे तबलीगशी संबंधित लोकं वीसपेक्षा अधिक राज्यांत आणि केंद्रशासित प्रदेशात फिरले आहेत. तर केवळ कल्पना करा की हा आकडा कुठेपर्यंत जाईल. कोरोना या समस्येशी सध्या संपूर्ण जग लढत आहे. अशी जागतिक समस्या समोर उभी असताना आणि सरकारचे जमावबंदीचे आदेश असताना चार हजारहून अधिक लोकं दिल्लीमधील एका भागात जमतात, नंतर ते भारतभर प्रवास करतात, डॉक्टरांना त्रास देतात. पोलिसांना सहकार्य करत नाही, उपचार करणाऱ्या नर्सेसशी असभ्य वर्तन करतात, तेव्हा हे नेमके कोण आहेत हे जाणून घेतलच पाहिजे. 

भारतात ब्रिटीशांचं राज्य पूर्णपणे प्रस्थापित झालं होतं. आणि भारत ब्रिटिशांनी मराठ्यांकडून ताब्यात घेतला होता. या सगळ्या काळात मुसलमान समाज सत्तेपासून दूर गेला तसा तो इस्लामपासूनही दूर दूर गेला. उदाहरण म्हणून सांगायचं झालं तर दिल्लीच्या उपनगरातील एक ठिकाण म्हणजे आताचं ‘गुरगाव’. १८७७ सालच्या अलवार गॅझेटियरमध्ये तिथल्या ब्रिटीश अधिकाऱ्याने नोंदावेला अभिप्राय असा आहे की, ‘इथले मुसलमान केवळ नावापुरते मुसलमान उरले आहेत. त्यांच्या ग्रामीण देवता या हिंदूंप्रमाणेच आहेत आणि ते हिंदू सणही साजरे करतात. होळी हा सण ते मुहर्रम आणि ईद प्रमाणेच साजरे करत आहेत. लग्नाच्या तिथ्या ठरवण्यामध्ये ते ब्राह्मणांची मदत घेतात. त्यांनी त्यांची नावंही हिंदूंप्रमाणेच ठेवायला सुरवात केली आहेत. अर्थात ‘राम’ हे नाव त्याला अपवाद आहे. ते त्यांच्या धर्मापासून, त्यांच्या श्रद्धेपासून दूर गेले आहेत.’(6) १८६६ साली सहारणपूर येथे देवबंद स्कूलची स्थापन झाली होती. ज्यासाठी देवबंद स्कूल आणि अलीगड विद्यापीठाची स्थापन झाली त्याची कारणं दिल्लीच्याच आसपास अजूनही शिल्लक होती. 

१८८४ साली जन्म झाला मुहंमद इलियास इब्न मुहंमद इस्माईल यांचा. मुझफ्फरनगर जवळच्या कंधाल गावात यांचा जन्म झाला. मुहंमद इलियास देवबंद स्कूलमध्ये इस्लामी धर्मशास्त्र आणि हादीस शिकवत असत. मक्केच्या दुसऱ्या यात्रेहून परत आल्यावर आणि त्यांच्या भारताच्या यात्रेच्या दरम्यान ब्रिटीश अधिकाऱ्याने नोंदवलेलं वर्णन त्यांनी स्वतःच्या डोळ्याने पाहिलं होतं. इस्लामचं हरवलेलं वैभव पुन्हा एकदा मिळवण्यासाठी एका संघटनेची त्यांना गरज वाटली. पूर्वी तसा प्रयत्न त्यांनी देवबंदमध्ये असताना एकदा केला होता. जो अभिप्राय ब्रिटीश अधिकाऱ्याने नोंदवला होता तो दिल्लीच्या जवळचा मेवात भागातला. तर त्या भागातील मुसलमानांच्या धार्मिक शिक्षणासाठी मशिदींची संघटना बांधण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला होता. पण तो यशस्वी झाला नाही. त्यांना अपेक्षित होतं की यातून ‘धर्मप्रसारक’ तयार व्हावेत. पण त्यांना असं लक्षात आलं की, इथून केवळ अभ्यासक तयार होत आहेत. त्यांनी देवबंद येथील नोकरी सोडली आणि ते दिल्लीमध्ये निझामुद्दीन येथे येऊन स्थायिक झाले. तिथे १९२७ साली त्यांनी ‘तबलीग़ी जमात’ची स्थापना केली. जमात म्हणजे assembly, गट किंवा संघटना. आणि ताबलीग म्हणजे propagating the faith, ‘श्रद्धेचा प्रसार’. मुहंमद इलियास यांचं असं मत होतं की, मूळच्या अधिक शुद्ध इस्लामपासून आपण दूर गेलो म्हणून आपल्यावर अशी वेळ आली आहे. तेव्हा मूळच्या इस्लामचा प्रसार करण्यासाठी आपल्याला धर्मप्रसारक हवे आहेत. असे मिशनरी आपल्याला निर्माण करण्यासाठी एक संघटना पाहिजे. म्हणून त्यांनी ताबलीग या जमातीची स्थापना केली. 

इस्लामचा संदेश जाहीरपणे सांगत राहणे, त्याचा शक्य असेल तितका प्रसार करत राहणे हेच या संघटनेचे धेय्य आहे. म्हणूनच या संघटनेने त्याच्या प्रारंभापासून कधीही राजकीय-आर्थिक महत्त्वाकांक्षा ठेवलेल्या नाहीत.(7) राजकीय महत्त्वाकांक्षा नाहीत या कारणासाठी दिल्लीच्या इतक्या जवळ असूनसुद्धा एका मूलतत्ववादी संघटनेच्या स्थापनेला आणि प्रसाराला ब्रिटिशांनी कधी विरोध केला नाही. धर्माचा प्रसार हा कोण्या मूठभर लोकांची जबाबदारी नाही, तर ती सर्व मुसलमान समाजाची जबाबदारी आहे, असं संघटनेचं मत होतं.(8)  आणि म्हणून प्रत्येक मुसलमान व्यक्तीने आपल्याकडे जे असेल त्याच्यासह धर्मप्रसाराच्या कार्यात सहभागी झालं पाहिजे, असं ते मानीत. मुस्लीम ब्रदरहूड या जागतिक संघटनेचा एक मुख्य नेता आणि इस्लामी पुनरुज्जीवनाच्या चळवळीतील एक महत्त्वाचं नाव रशीद रीदा यांनी असं म्हटलं होतं की, tabligh was and is a duty of all muslims.(9)  या धर्मप्रसारामध्ये धर्मांतर अन्युस्युत आहे. अगदी प्रारंभीच्या काळी धर्मांतर ही धर्मप्रसाराकाची जबाबदारी मानण्यात आली नव्हती. पण ते कायम गृहीत धरलेलं आहे. 

ज्या मेवात भागातील मुसलमानांसाठी मुख्यतः ही संघटना उभी राहिली होती, त्यांच्यासाठी मग इलियास यांनी दीर्घ प्रवचनं होत असतं. ज्या सहा तत्त्वांवर ताबलीगची स्थापन झाली होती, त्यापैकी एक महत्त्वाचं म्हणजे ‘ज्ञान’, धर्माचं ज्ञान. ज्या धर्माचा प्रसार करण्यासाठी मिशनरी तयार करायचे आहेत त्या धर्माचं पुरेसं ज्ञान मिळालं पाहिजे, यासाठी इलियास यांनी प्रवचनं होत असतं. १९२८ ते १९६२ या कळात Teachings of Islam या नावाने ९ खंड तबलीग तर्फे प्रकाशित करण्यात आले आहेत. ९ खंडातील ते साहित्य सध्या दोन खंडात एकत्रित करण्यात आले आहेत. सर्व मुस्लीम ‘सुधारकां’प्रमाणे इलीयास यांचंही असंच म्हणणं होतं की, Aim is to unite muslims socially in embracing the lifestyle of Muhammad. ते असं म्हणत असतं की, ‘इस्लामच्या अगदी सुरवातीच्या काळात जेव्हा इस्लामचे अनुयायी खूप कमी होते, तेव्हा स्वतः प्रेषितसुद्धा धर्मप्रचारासाठी बाहेर पडत असत. आणि जे थोडेफार अनुयायी होते ते सुद्धा धर्मप्रसारासाठी बाहेर पडत असतं. त्यानंतर प्रेषितांनी धर्मप्रसारासाठी बाहेरच्या प्रदेशात तुकड्या पाठविण्यास प्रारंभ केला होता. तो इस्लामचा वैभवाचा काळ होता, कारण इस्लामला खूप थोड्या कालावधीत बहुसंख्य अनुयायी मिळाले. तेव्हा समाजाला चारित्र्य प्राप्त झालं होतं. या सगळ्याचं कारण असं होतं की, धर्मप्रसाराचा उत्साह प्रेषितांसह सगळ्यांत होता. धर्मप्रसाराचा तो उत्साह जेव्हा कमी पडला तेव्हा आदर्श खिलाफतही नष्ट झाली.’(10) 

‘लाईफ आणि मिशन ऑफ मौलाना मुहम्मद इलियास’ या पुस्तकात ताबलीगची उद्दिष्टे सविस्तरपणे दिलेली आहेत. त्यात लेखक सांगतो, की ताबलीगचा मुख्य हेतू होता, ‘जे मुसलमान आहेत त्यांच्या श्रद्धा बळकट व्हाव्यात’ यासाठी काम करायचं. मुस्लीम ऐक्य हेही तसच प्राथमिक उद्दिष्ट होतं. आणि धर्मप्रसारक तयार करणे हे एक. इलियास यांच्या शब्दात सांगायचं तर, The basic aim of Tabligh movement is the revival of the glory of these tenets and duties to bring about a change from scoffing to reverence. इलियास सांगतात की तबलीगचे काम दोन पातळ्यांवर चालेल. एक भौतिक आणि एक अध्यात्मिक. त्याचं स्पष्टीकरण देताना ते सांगतात, भौतिक म्हणजे, Revival of the practice of travelling in batches from place to place and country to country for the propagation of the Guidance brought by the Prophet.(11)  प्रेषितांनी दिलेला संदेश अधिकाधिक लोकापर्यंत पोहोचवण्यासाठी तुकड्या-तुकड्यांनी विविध देश, विविध ठिकाणं फिरलं पाहिजे. तबलीगच्या दिल्लीतील कार्यक्रमानंतर ते देशभर का विखुरले गेले लक्षात आलं का? आणि आध्यात्मिक काम हे स्वतःवर करायचं आहे. जे अल्लाहने कुराणमध्ये सांगितलं आहे, त्याप्रमाणे आपण वागतो आहोत की नाही, ते सतत तपासून पाहणे म्हणजे अध्यात्मिक उन्नती.  

ज्या सहा तत्वांचा वर उल्लेख केला ती अशी, १. नमाज, २. श्रद्धेचा जाहीरनामा, ३. ज्ञान, ४. इतर मुसलमानांचा आदर, ५. हेतूवरची निष्ठा, ६. धर्मांतर.(12) 

मुसलमान समाजात असणारे समाजिक वर्ग दूर करणे हेही संघटनेचे आद्य तत्त्व होते. या सहामधलं पाहिलं तत्व ‘नमाज’ हे ही त्याचाच एक भाग मानले आहे. सामुहिक नमाजसाठी समाजाच्या सर्व स्तरातील लोकं एकत्र येतात त्याने सामाजिक दरी दूर होऊन इस्लामसाठी सगळे एकत्र कार्य करू शकतात, अशी त्यामागची भावना होती. ‘इतर मुसलमानांचा आदर’ हे तत्व ही त्याच्यासाठीच आहे. या सगळ्या कार्यासाठी ‘मरकझ’ म्हणजे केंद्र, इलियास आणि निवडला तो दिल्लीतील निझामुद्दीन हा भाग. आज जगभरात १८० ते २०० देशांत पसरलेल्या आणि २० ते २५ कोटी समर्थक असलेल्या या संघटनेचे मुख्यालय म्हणजे ‘मरकझ’ही दक्षिण दिल्लीतील निझामुद्दीन हाच भाग आहे. (13)  भारतात असलेल्या प्रत्येक मुसलमानापैकी दुसरा मुसलमान तबलीगी आहे. इलियास यांच्या सगळ्या कार्याचा आढावा, त्यांनी जी घोषणा संघटनेच्या स्थापनेच्या वेळी दिली त्यातून घेता येतो. ‘O Muslims, become [true] Muslims!", मुसलमानांनो, खरे मुसलमान व्हा! 

१९२७ साली स्थापन झालेल्या या संघटनेच्या वार्षिक संमेलनाला १९४१ साली २५००० लोक आले होते. १९४३ साली संघटनेचे संस्थापक मुहंमद इलियास यांचा मृत्यू झाला आणि त्यांचा मुलगा मुहंमद युसुफ कंधालवी हे तबलीगचे मुख्य म्हणजे आमीर झाले. यांच्या काळात तबलीगचा जगभर अतिशय वेगाने प्रसार झाला. २०१८ साली तबलीगची वार्षिक सभा औरंगाबाद येथे झाली होती. त्याला ४० लाख लोकं आली होती.(14)  त्याच्या आधीच्या वर्षी अशी सभा ढाक्यात झाली होती त्याला ३० लाख लोकं आली होती. धर्मप्रसार आणि धर्मांतरासाठीच्या जागतिक यात्रा यांच्या काळातच निघाल्या. १९४६ साली सौदी अरेबिया आणि इंग्लंडला या यात्रा गेल्या. ७० आणि ८० च्या दशकात अशा यात्रा अमेरिका, फ्रान्स आणि युरोपातील अन्य राष्ट्रे यांच्यात गेल्या. मध्यआशियातील देशांत आणि नंतर रशियामध्येही या यात्रा पोहोचल्या. १९९५ साली तबलीगचे अमीर इमाम अल हसन यांच्या मृत्यूनंतर असं ठरलं की १४ जणांचं शूरा कौन्सिल तबलीगचा कारभार पाहिल. तबलीगच्या स्थापनेपासूनच अशी शूरा कौन्सिल अस्तित्त्वात होती, पण ती शूरा कौन्सिल एक नेता निवडत होती. १९९५ पासून ते पद्धत बंद करून एका ट्रस्ट प्रमाणे ही समिती काम करू लागली. शूरा कौन्सिलच्या निमित्ताने एक आठवण करून देतो की, प्रेषितांनंतर खलिफा कोणी व्हायचं हे ठरवण्यासाठी पहिल्या चार आदर्श खलिफांनीही शूरा कौन्सिलचीच मदत आणि सल्ला घेतला होता. शूरा कौन्सिल हा संस्था इस्लामच्या जन्मापासून आजपर्यंत टिकून आहे. ‘इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक आणि सिरीया’ यांचा ‘खलिफा अबू बकर अल बगदादी’ यालाही सल्ला देणारी शूरा कौन्सिल अस्तित्वात होती.(15)  तबलीगचा आताचा नेता मौलाना साद कंधालवी हा संस्थापक इलियास याचा पणतू. पण तो तबलीगच्या एका गटाचा नेता आहे. 

कुराण आणि हादीस यांचेच संदर्भ देऊन इलियास बोलत असत त्यामुळे ते कोणत्या परंपरेचे आहेत ही चर्चा गौण आहे. तरी एक अभ्यास म्हणून सांगणे महत्त्वाचे आहे. इस्लामी धर्मशास्त्रीच्या हनाफी परंपरेचे ते होते. पण हे धर्मशास्त्र कायदा या अर्थाने वापरले जाते. ‘तबलीग’च्या संपूर्ण मांडणीत राज्य कोणत्या कायद्यानुसार चालेल, हे येतच नाही. केवळ धर्मप्रसार आणि धर्मांतर इतकीच उद्दिष्टे ठेवल्याने शरियत त्याच्या परंपरा तबलीगच्या संदर्भात अस्थानी ठरतात. 

तबलीगचा अनेक दहशतवादी कारवायांमध्येही सहभाग असल्याचे दिसून आले आहे. काही काही देशांमध्येतर या संघटनेवर बंदीदेखील घालण्यात आली आहे. पण संघटनेच्या मूळ उद्दिष्टांनुसार धर्मप्रसार आणि धर्मांतर हीच मुख्य कामं ठरवण्यात आली आहेत. पण त्यांच्या सध्याच्या वागणुकीवरून तसं वाटत नाही. शिवाय जे साडेसहाशे कोरोना बाधित रुग्ण तबलीगशी संबंधित आहेत त्यांच्याशिवाय बाकीचे आपणहून पुढे का येत नाहीत? देशातले मुसलमान परदेशी मुसलमानांना वाचवण्यासाठी या देशातील पोलीस यंत्रणा आणि वैद्यकीय सेवा देणाऱ्यांना त्रास का देत आहेत. मौलाना साद यांची समोर आलेली ऑडीयो क्लिप काय सांगते? तबलीगशी संबंधित नसलेले मुसलमान इतक्या आणीबाणीच्या काळात मशिदीमध्ये एकत्र का येत आहेत? एकत्र येण्यावर बंदी असतानाही पोलिसांना सहकार्य का करत नाहीत? याची कारणं शोधताना निःसंशयरीत्या इस्लामचा अभ्यास करावा लागेल. त्याच्याशिवाय पर्याय नाही.   

संदर्भ - 

1. Home Ministry asked States to identify 824 foreign Tablighi members
2. महाराष्ट्र राज्य २ एप्रिल २०२० प्रेस नोट - नवीन करोना विषाणू (कोिवड -१९) - सद्यस्थिती आणि उपाय योजना
3. लल्लनटॉप - Covid19- Nizamuddin Tablighi Jamaat के Maulana Saad के बयान Muslims को Coronavirus की तरफ ले जाएंगे
4. ANI (@ANI)
5. CoronaVirus/Lockdown Update: देशात २९०२ करोनाग्रस्त रुग्ण; ६८ जणांचा झाला मृत्यू

6. Life And Mission Of Maulana Mohammad Ilyas - Abul Hasan Nadvi - page 24

7. Encyclopedia of Islam - VOL 8 - Page 48
8. Encyclopedia of Islam - VOL 8 - Page 48
9. Tabligh - Oxford Islamic Studies Online

10. Life And Mission Of Maulana Mohammad Ilyas - Abul Hasan Nadvi - page 135

11. Life And Mission Of Maulana Mohammad Ilyas - Abul Hasan Nadvi - page 136

12. Life And Mission Of Maulana Mohammad Ilyas - Abul Hasan Nadvi - page 137

13. Sameer Arshad (22 July 2007). "Tabligh, or the enigma of revival". The Times of India
14. Uddin, Sufia M. (2006). Constructing Bangladesh (illustrated ed.). UNC Press. p. 224. ISBN 0-8078-3021-6.
15. आयसीसचे प्रशासन - लष्करी ते मुलकी राज्याच्या प्रवासाचा प्रयत्न

आयुष्य खरच सुंदर असतं का?

'आयुष्य सुंदर हाये त्याला अजून सुंदर बनवायचं आपुन' असं नाना म्हणतो तोपर्यंत ठीक आहे हो! असं आयुष्य सुंदर असत नाही. एखादाच प्रसंग आनंदाचा, समाधानाचा असतो, त्या एका प्रसंगाच्या भांडवलावर आपण जगत असतो. 

मी एका अत्यंत महत्त्वाच्या कामानिमित्त बाहेर पडलो होतो. एका ठराविक वेळेला माझा मित्र मला भेटणार होता. तो actually येणार होता साडे अकराला; माझं काम अकरा वाजताच पूर्ण झालं. ते झाल्यावर मी त्याला 'माझं काम झालं आहे' हे सांगण्यासाठी फोन करायचा म्हणून खिशातून फोन काढला, तोच समोरून एक मुलगा चालत आला. गोरापान, घारे डोळे. डोळे जड असा तो डुलत डुलत येत होता. माझ्या कानाला फोन होता, पण अजून बोलणं सुरू झालं नव्हतं. तो म्हणाला, "थोडी मदत हवी होती," म्हंटलं बोला की, "काय हवंय?" तर म्हणाला, "तीन दिवस काही खाल्लं नाहीये, नुसती दारू पितोय पण आता भूक लागलीये खूप. आग लागलीये पोटात, कहीतरी खायला देऊ शकाल का?" समोरच एक टपरी होती, मी म्हणालो, "त्या समोरच्या टपरीवरून घ्या हवं ते खायला. मी देतो पैसे". तो टपरीवर गेला. माझा तेवढ्यात फोन लागला, आणि मी मित्राला सांगितलं की माझं काम झालंय, तु थेट इकडेच ये, भेटू आपण. फोन सुरू होता तोपर्यंत तो टपरीवरून तसाच माघारी आला, हातात काहीच नव्हतं. पण माझा फोन सुरु होता, तो पुरा होईपर्यंत तो थांबला. मला त्याला सांगावं लागलं नाही, की फोन सुरु आहे, जरा थांबा म्हणून.

फोन झाल्यावर तो म्हणाला, "अहो इथे फार महाग आहे, चाळीस रुपये वडापाव म्हणतोय. एक प्लेट पोहे १०-१२ मध्ये मिळतील. तेवढ्यावर माझं दिवसभराच भागेल. चाळीस रुपयाचा वडापाव खाण्यापेक्षा ते बरं!" मी त्याचा हातावर दहा रुपये ठेवले, आणि म्हणालो, "मला आता अजिबातच वेळ नाही. एका ठिकाणी अर्जंट जायचं आहे नाहीतर मी तुम्हाला घेऊन गेलो असतो." तो चमकला, तोपर्यंत मित्राचा पुन्हा फोन आला फोनवर त्याने यायला वेळ लागेल असं सांगितलं. ते कदाचित त्या भिकाऱ्याने ऐकलं किंवा त्याला कळलं. तो म्हणाला की, "तुम्हाला थोडा वेळ आहे का? मला पाच मिनिटं बोलायचंय फक्त" मी हो म्हणालो, बोला! त्यावर तो म्हणाला -

(दारूचा बेक्कार वास त्याच्या तोंडाला येत होताच, याची जाणीव त्याला सुद्धा असावी, तो माझ्यापासून लांब उभा राहिला.) माझे कपडे, माझा एकूण अवतार, तोंडाला येणारा दारूचा वास आणि तुमच्याकडे मागितलेले पैसे यावरून तुमचा 'मी भिकारी आहे' असा गैरसमज समाज होईल. पण मी भिकारी नाही." माझ्या चेहऱ्यावरचे आश्चर्याचे भाव त्याच्या लक्षात आले, आणि माझी प्रतिक्रिया काय असेल हे जाणून तो म्हणाला, “मी भिकारी नाही, मी एका उच्च मध्यमवर्गीय घरातला संस्कारी आणि ब्राह्मण मुलगा आहे.” हे सांगताना त्याने त्याच्या मळलेल्या टी-शर्टच्या कॉलरच्या आत हात घालून मला त्याचं जानवं बाहेर काढून दाखवलं. “माझं नाव ************ आहे. तुम्ही माझ्याबद्दल इंटरनेटवर सर्च करू शकता. माझं व्हीआयटी कॉलेज मधून २००० साली कॉम्प्यूटर इंजिनीअरींग झालेलं आहे. कँपस मधून प्लेसमेंट होऊन मला २००० साली रिलायंस इन्फोकॉम मध्ये वीस हजार रुपयाचा जॉब मिळाला होता.” 

तो हुशार होता. माझ्या चेहेऱ्यावरचे बदलेले भाव तो लक्षात घेऊन आपल्या प्रतिक्रिया बदलत किंवा लांबवत होता. “हो, २००० साली मला वीस हजार रुपयांचा जॉब मिळाला होता. शाळाकॉलेजमधले ब्लू आईड बॉइज आणि गर्ल्स असतात ना त्यापैकी एक होतो मी. अभ्यासात हुशार होतोच, आपण माझं ड्रॉइंग उत्तम होतं. आणि एकूणच मी स्टार होतो कॉलेजचा. जॉब जो मिळाला तो मुंबईला होता. आई वडील पुण्यात होते आणि मी मुंबईला. actually मुंबईमध्ये नव्हतो मी. त्यावेळी नवी मुंबई हे शहर डेव्हलप करत होते, प्लानिंग करून. नवी मुंबई ही नव्या दिल्ली सारखी planned सिटी आहे. त्या नव्या मुंबईमध्ये एक्सप्रेस हाईवेवरून खिंड ओलांडून डी.वाय. पाटील क्रिकेट स्टेडीयमच्या थोडं पुढे आलो की ऑफिसने आम्हाला ३ जणांना फ्लॅट घेऊन दिला होता.” मी प्रत्येक शब्दला फक्त आश्चर्य व्यक्त करत होतो. त्या एक एक गोष्टी ऐकून माझ्या तोंडून शब्दसुद्धा फुटायचे बंद झाले. पुढे तो म्हणाला, “जशी जशी सिटी डेव्हलप होत गेली, तशी तशी ‘बार्स’ची संख्या वाढायला लागली. कॉलेजपासूनच मला सेक्स आणि दारू याचं जबरदस्त आकर्षण होतंच.” इतकं बोलून अचानक त्याने सूर बदलला आणि म्हणाला, “तुझी पाच मिनिटं संपली असतील तर सांग, मी माझी बडबड थांबवतो. काय आहे एका दारुड्याच इतकं कोण ऐकून घेईल? तु ऐकतोयस म्हणून तुला त्रास देणं बरोबर नाही.'' मी म्हणालो, “नाही नाही आहे वेळ तुम्ही बोला” मी तोच विचार केला की, खरं आहे. या दारुड्याच कोण इतकं ऐकून घेईल. पण तोच फरक आहे. माझी ऐकून घ्यायची तयारी आहे.'' हा विचार माझ्या मनातून पुरा होतोय तोवर तो म्हणाला, “आयुष्यात खूप मोठा होशील, कारण तुझी ऐकून घ्यायची तयारी आहे!” 

त्याच्या दर शब्दागणिक माझं आश्चर्य फक्त वाढत होतं. मी केवळ अवाक् होऊन ऐकत होतो. “तर ... मला सेक्स आणि दारूचं आकर्षण होतंच कायम. इतकं की मी घरातल्या स्त्रीकडे सुद्धा त्या नजरेनी बघत असे. पण याचा तिला कधी त्रास झाला नाही, मला कधी पश्चाताप झाला नाही.” पुन्हा अचानक सूर बदलून, “येडझवे साले, फेमिनिझम ही बोंबलून सांगायची गोष्ट आहे का, पुरुषाने ती आचरणात आणायची गोष्ट आहे.” शिवाजीराव भोसले यांच्या एका भाषणात ते सांगतात की, असे काही वक्ते असतात ज्यांच्या मागे मनाने धावणं सुद्धा आपल्याला कठीण होतं. रस्त्यात भेटलेल्या एक बेवड्याने सहज एक सूत्र सांगितलं. ज्याच्यावर हजारो ग्रंथ लिहिले तरी पुरेल इतकं मूलभूत ते सूत्र होतं. पण हा विचार करेपर्यंत पुढचा धक्का बसत होता. 

पण आपला तोल सुटला बोलताना हे त्याच्या पुन्हा लक्षात आलं, तो सॉरी म्हणाला. ''तुमच्या सारख्या सज्जन माणसासमोर माझा तोल सुटायला नको होता,'' असं म्हणून त्यानी स्वतःला मारूनही घेतलं. मी त्याला आवरलं. “मी कॉलेजच्या काळात या प्रकारची खूप मजा केली. ‘पैसा’ हा प्रश्न कधीच नव्हता. तो पुढे मी खूप मिळवला सुद्धा आणि कॉलेजला होतो तेव्हा खूप मिळतही होता. पण तुर्भेच्या जवळ फ्लॅट मिळाल्यानंतर ते आयुष्य बदलून गेलं. खूप ‘बार’ जवळ होते, आणि खूप होते. ऑफिसच्या गाडीने आम्हाला घरी सोडलं की आम्ही बार मध्ये जायचो. सर्व प्रकारची मजा करायचो. पुण्यात होतो तेव्हा ‘पुलं होते तोपर्यंत म्हणजे २००० सालापर्यंत मी रोज पुलंना भेटायला जात असे. लोकमान्य नगर मध्ये पंडितजी राहायचे, त्यांच्या पाया पडायला मी जात असे. पंडितजी मला नावाने ओळखायचे.”

त्यावेळी ही नावं त्याच्या तोंडून ऐकूनही मला धक्केच बसत होते. एक दारुडा भीमसेन जोशींना भेटायला जातो, पुलंना भेटायला जातो ते ही नियमितपणे, आणि आम्हाला एकदाही त्यांचं दर्शन होऊ नये? मला 'नशीब' या गोष्टीचं क्षणभर आश्चर्य वाटून गेलं.

तो पुढे म्हणाला, “मेटॅलिका, नावाच्या वेस्टर्न म्युझिक बँडची कॉंसर्ट होती बेंगलोरला, त्याला साडे सात हजार रुपयाचं तिकीट काढून मी बंगलोरला गेलो होतो. २००३ साली अमेरिकेत टेक्सासमध्ये जॉब मिळाला. तीन वर्ष अमेरिकेत मी जनरल मॅनेजर होतो, एका सॉफ्टवेअर कंपनीत! २००६ मध्ये मी पुन्हा भारतात आलो, पुढे माझं लग्न झालं. २००७ मध्ये जॉब सोडला मी. त्यानंतर मी आणि बायकोने मिळून कन्सल्टंसी कंपनी सुरु केली. (ही कंपनी मी नंतर शोधली होती. पन्नास पन्नास टक्के शेअर असलेली ती कंपनी होती) पैसा खूप कमावला रे, पण पैसा म्हणजे काय यश आहे का? नाही ना. मला माझा मार्गच कधी सापडला नाही. मी कायम चुकत गेलो. दारू तर कायम पीत होतो. पैसा का कमावतो आहे हे कधी कळलच नाही त्यामुळे शक्य असेल त्या मार्गानी तो उडवत राहिलो. मेटॅलिकाच्या कॉंसर्टमध्ये पहिल्यांदा गांजा ओढला. लहानपणापासून माझी रामावर श्रद्धा, कृष्ण मला कधी आवडला नाही. तो राजकारणी होता, ते मला आवडतं नाही. पण मला राम आवडतो. माझी विठ्ठलावर श्रद्धा. त्या ढे-यांनी विठ्ठलावर टीका नव्हती करायला पाहिजे रे.. लाख्खो लोकं श्रद्धा ठेवून असतात त्यांच्या भावनांशी का खेळावं अभ्यासकांनी. तुम्ही अभ्यास करा, तुमच्यापाशी ठेवा!!” 

आता मात्र मला बधीर वाटायला लागलं. साला १० मिनिटापूर्वी भेटलेला एक बेवडा मला रा.चि. ढेरे यांचे संदर्भ देतोय .. मी केवळ अवाक् आणि अवाक् होतो! “पण अम्, तुझं नाव काय?” मी हिप्नोटाईझ झाल्यासारखं नाव सांगून टाकलं. “मुकुल”, “हम, मुकुल मला माझा मार्गच कधी सापडला नाही रे. हे आयुष्य आपण का जगतो? कशासाठी जगतो, काय मिळवायचं असतं म्हणून जगतो? या सध्या प्रश्नांची उत्तरं पाहिजे आहेत रे, ती कधीच मिळाली नाहीत. अजूनही मिळाली नाहीत. आता रस्त्यावर आलो” त्याच्या डोळ्यात हे सांगताना पाणी आलं होतं. तो म्हणाला तुला सांगतो मुकुल, “जो माणूस शून्यातून विश्व उभं करतो त्याचं कौतुक करायचं नसतं. कारण He had nothing to lose. ज्या माणसाने यशाची सगळी शिखरं पहिली आहेत, तो माणूस शून्यापर्यंत येतो पुन्हा तिथून त्याला उभं राहणं अवघड असतं रे .. माणूस म्हणून आपला हा दोष आहे की आपल्याला इगो असतो खूप मोठा. जोई गंथरला सांगतो बघ फ्रेंड्समध्ये ‘I was Dr. Dreak Remorey on Days of our lives’ तिथून वेटरचं काम करणं म्हणजे खाली येणं. actually हा प्रवास उलटा झाला पाहिजे.”

“या प्रश्नांच्या शोधात मी सगळं गमावलं. सगळं! पैसा, मित्र, सन्मान, विश्वास, बायको, दोन लहान मुली, आई वडील सगळं! आता रस्त्यावर फिरतोय, तीन दिवस काही खाल्लं नाही. घरी गेलो की भांडणं होतात, आई रडते. (त्याने त्याचं आधार कार्ड मला दाखवलं होतं. त्याच्यावर पुण्यातला धायरीमधला पत्ता होता. तो फोटो माझ्याकडे कुठेतरी अजून असेल.) आता सत्तर वर्षाची म्हातारी आई रडली तर कोणत्या मुलाला बरं वाटेल रे, मग पुन्हा निराशा येते आणि उत्तर दारू!! आता त्या निराशेचा सुद्धा कंटाळा आला. माझा पुनर्जन्मावर विश्वास आहे. या आयुष्यात आता काही उरलं नाही. किंबहुना माझीच जगायची इच्छा उरली नाही. पुन्हा जन्म घेईन आणि सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं शोधीन.” मी आवरलं त्याला, म्हणालो, “अरे मगाशी रामावर श्रद्धा आहे असं म्हणालास ना. मग वाल्याचा वाल्मिकी झाला होताच की, धीर सोडून कसं चालेल? अजून किती आयुष्य पडलंय समोर.” त्याच्या डोळ्यात आणि माझ्या काळजाचं पाणी पाणी होतं होतं.

भेटायला येणारा मित्र फोन करून हैराण झाला होता. शेवटी न राहवून मी त्याला सांगितलं, आता मी जातो, खूप उशीर झाला, पुन्हा भेटू आपण पुन्हा कधी चहाला! पुन्हा पाकीट काढलं माझं शंभरची नोट काढली, त्याच्या हातावर ठेवली आणि म्हणालो, “याचं काहीतरी खा, दारू कमी प्या!” त्या माणसाने आधीची दहाची नोट मला परत केली. आणि म्हणाला, “हे सुद्धा शंभर रुपये तुम्हाला परत करीन मी” मला तुमचा मोबाईल नंबर लिहून द्या. मी कागदाच्या चिटोऱ्यावर माझा मोबाईल नंबर लिहून दिला. पुन्हा भेटू म्हणालो, आणि गाडीला किक मारली. गाडीवरून जाताना रस्त्याच्या कडेला त्याला दिसणार नाही अशा आडोश्याला थांबून पाहिलं मागे वळून तर तो रस्त्यात खाली बसून रडत होता! माझ्याच्यानी राहवलं नाही. मी निघून गेलो.

दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी एका अननोन नंबरवरून मला फोन आला. त्यावेळी मी होतो गुडलकला. सात वाजले असतील संध्याकाळचे. फोनमधून आवाज आला, “एक मिनिट होल्ड करा” पलीकडून त्याचाच आवाज आला. म्हणाला, “दिवसभर लोकांकडे एकदा फोन करू द्या म्हणून विनंती करत होतो, पण नाही मिळाला फोन. आता मिळाला. तुमच्यासारखा एका चांगला माणूस भेटला, त्याच्या फोन वरून फोन केला. काल म्हणल्याप्रमाणे तुमचे शंभर रुपये परत करायचे आहेत. तुम्ही कुठे आहात'', मी होतो गुडलकला तो होता स्वारगेटला. मी त्याला म्हणालो, “तुम्ही तिथेच थांबा मी येतो. ‘नटराज हॉटेल’च्या दारात तो उभा होता. तोच कालचा मळका ड्रेस, घारे डोळे, गोरापान! गळ्यात एक शबनम! मी त्याच्या समोर गेल्यावर त्यांनी शेकहँडसाठी हात पुढे केला. मग त्याने त्याच्या मागच्या खिशातून शंभरची नोट काढली, माझ्या हातात ठेवली. “फक्त, मला माफ करा. तुम्ही चांगल्या मनानी दिलेल्या पैशाचा मी वापर चांगला केला नाही.” मला तिच अपेक्षा होती. मी ती नोट खिशात टाकली. पैसे कुठून मिळवले विचारलं नाही, कसे मिळवले विचारलं नाही. पुन्हा भेटू म्हणालो आणि गाडीला किक मारली. पुन्हा कालच्यासारखं त्याला मी दिसणार नाही अशा ठिकाणी उभा राहिलो. तेव्हा मी पाहिलं, “तो चालत चालला होता, पाठमोरा, हाडकुळा, गळ्यात शबनम, कालचाच टीशर्ट, पँट आणि कालच्याप्रमाणेच डोळे पुसत चालला होता.

आता या घटनेला ३-४ वर्षं झाली. त्यानंतरसुद्धा तो एक-दोनदा भेटला. त्याच्याकडून माझं आर्थिक नुकसान काही झालं नाही. जितके पैसे मी त्याला दिले तितके पैसे त्याने मला परत दिले. एकदा तो मला बालाजी नगरजवळ शंकर महाराज मठाच्या जवळ भेटायला आला होता. तिथे सुद्धा मी त्याला काही पैसे दिले आणि सांगितलं होतं की इथे खूप स्वस्तात जेवण मिळतं, ते तुम्ही खा. तेही पैसे त्याने मला परत दिले. एकदा बुधवार पेठेत सकाळच्या ऑफिसच्या बाहेर त्यानेच मला चहा पाजला होता. तिथेच माझ्या laptopवर आम्ही त्याची कंपनी शोधली होती. तिथेच त्याने मला त्याचं फेसबुक अकाऊंट दाखवलं होतं. 

शेगावच्या व्यसनमुक्ती केंद्रात जायची इच्छा त्याने शेवटी बोलून दाखवली होती. आणि माझ्याकडून अपेक्षा होती की, शेगावपर्यंतचं ट्रेनचं तिकीट मी काढून द्यावं. मी त्याला तयार होतो. पण अक्षर मैफलच्या पहिल्या अंकाचं प्रकाशन दोन दिवसांवर होतं. आणि त्याचं माझ्यावर जबरदस्त प्रेशर होतं. मी त्याला म्हणालो, ''चार-पाच दिवस थांबा. माझी ही गडबड संपू दे, तुमची मी सगळी व्यवस्था करतो.'' शंकर महाराज मठाच्याजवळ जेव्हा भेटला त्याच्या दुसऱ्या दिवशीची ही गोष्ट आहे. त्याने काल घेतलेले पैसे मला परत केले. आणि शेगावची इच्छा बोलून दाखवली. पण त्यानंतर आजतागायत त्याचा काही पत्ता नाही. 

त्याला ज्या ज्या ठिकाणी मी भेटलो तिथे तिथे मला आज सुद्धा त्याचं ते कृष, मळकं शरीर. त्याची ती मळकी शबनम, भीती वाटावी असे घारे डोळे दिसतात. त्याचा धायरीचा पत्ता माझ्याकडे आहे. पण हिम्मत होत नाही. हिम्मत होत नाही, तो पत्ता शोधायची, ते खरं आहे की खोटं ते तपासायची, त्याच्या आईला बाबांना भेटायची. तो म्हणाला होता, दोन गोंडस लहान मुली आहेत, छान बायको आहे, पण जीवन शोधण्याच्या या जीवघेण्याप्रवासात त्याने काय काय गमावलं, ते पाहून माझा तर थरकाप उडतो. 

आयुष्य सुंदर अजिबात नसतं! जे काय हातात मिळेल त्याच्या भांडवलावर ते आपण सुंदर करायचं असतं!

उदारमतवादाचा हलका डोस – फ्रेंड्स

दोन मुलं आणि दोन मुली एका कॉफी हाउसमध्ये बसलेले असतात. आणि काही संध्याकाळच्या शिळोप्याच्या गप्पा मारत असतात. आपण त्यातल्या कोणालाही ओळखत नसतो पण, त्यांच्या गप्पा ऐकून आपल्याला असं वाटतं की, “अरे अशा गप्पा तर आम्हीपण रोज संध्याकाळी मित्रांबरोबर बसल्यावर मारतो.” आणि एखादी कादंबरी असावी जी पहिल्या वाक्याला आपल्याला गोष्टीमध्ये गुंतवून टाकते. ते पाहिलं वाक्य असं असतं की आपला गोष्टीशी काहीही संबंध नाही, असं वाटतंच नाही. आपलं आणि त्या गोष्टीचं पूर्वीपासून नातं आहे असं ते वाक्य असतं. ते आपल्याला गोष्टीमध्ये सामावून घेतं. जुन्या इंग्लिश साहित्याचं हे वैशिष्ट्य होतं की, मोठ्या गोष्टीची सुरवातच अशा वाक्याने करायची की पहिल्या वाक्यापासून आपण गोष्टीच्या प्रवाहाच्याबरोबर चालू शकतो. चार्ल्स डिकन्सच्या ‘टेल ऑफ टू सिटीज’ या कादंबरीची सुरवात अशीच अफलातून आहे. फाउंटनहेड या आयन रँडच्या जगप्रसिद्ध कादंबरीची सुरवातही अशीच आहे, तीच गोष्ट दस्तयोवक्सीच्या क्राइम अँड पनिशमेंटची आहे, जेन ऑस्टिनच्या प्राईड अँड प्रेजूडाइसची आहे. आणि जगभरातून 52 दशलक्ष लोकांनी पाहिलेल्या ‘फ्रेंड्स’ या मालिकेची सुरवात सुद्धा अशीच आहे.

मोनिकाच्या तोंडातलं पाहिलं वाक्य आहे की, there is nothing to tell. Just two people going out for a dinner and not having sex.. इतक्या दोन सामान्य वाक्यांनी या असामान्य मालिकेची सुरवात होते. वेगवेगळ्या क्षेत्रातली 3 मुलं आणि 3 मुली या मित्रांची ही गोष्ट आहे; अमेरिकेतल्या मॅनहॅटन या शहरात घडणारी. पण मैत्री, प्रेम, जिव्हाळा, मित्रामित्रांत असणारा बालिशपणा, अवखळपणा, खोडकरपणा, रुसवे-फुगवे हे सगळं यात आहे. ही सामान्य माणसाची गोष्ट असल्यामुळे यात मानवी स्वभावाचे सगळे गुण चित्रात झालेले आहेत. यात मानवी नात्याचे सगळे प्रकार आलेले आहेत. आपल्याकडे वर्षानुवर्षे मालिका चालतात, तेचतेच कौटुंबिक संघर्ष, कटकारस्थानं, सासवा-सुनांचे मतभेद, भांडणं या सगळ्यातून जेव्हा ‘फ्रेंड्स’सारखा पर्याय आपल्याला सापडतो, तेव्हा एक वेगळं विश्व सापडल्याचा आनंद होतो. मोनिका, रेचल, फिबी, रॉस, जोई आणि चँडलर असे सहा जणं मिळून आपलं आयुष्य समृद्ध करतात. त्यांच्याबरोबर आपण पण आपल्या आयुष्यात हरवलेला आनंद पुन्हा शोधण्याचा प्रयत्न करतो.

आधुनिक जगाच्या पाठीवर लोक एकत्र येऊन राष्ट्र निर्माण करण्याची पहिली घटना म्हणजे अमेरिका. जगात ती गोष्टी जितकी मोलाची होती, तितकीच मोलाची दुसरी गोष्ट अमेरिकन लोकांनी साधली, ती म्हणजे कोणत्याही संकोच, संकुचितता, अवघडलेपणा यांना न जुमानता, ‘सुखाचा शोध’ हा आमचा जन्मसिद्ध अधिकार आहे, अशी त्यांनी देशाच्या निर्मितीच्या पंचपंच उषःकाली भूमिका घेतली. सुख आणि समाधान हे जीवनाचं एक धेय्य म्हणून भारतीय संस्कृतीने मानलं, परंतु, मधल्या दीर्घ गुलामगिरीच्या काळात आपलं जे अनेक क्षेत्रांत पतन झालं त्यात आपण सुखाचा, समाधानाचा शोध घेण्याचं विसरून गेलो. फ्रेंड्सचा ओपनिंग सीन आपल्याला सांगतो की, मोनिका कोणातरी मुलाबरोबर डेटवर जाणार आहे, म्हणजे एखाद्या संध्याकाळी जेवायला जाणार आहे, पण सेक्स करणार नाही. त्याच्यावर चँडलर म्हणतो की, ‘माझ्या बहुतेक डेट्स या अशाच असतात.’ ज्या भारतीय मुलाला सेक्स हा शब्द चारचौघात इतका मोकळेपणाने ऐकण्यची सवय नसते, अशा लोकांना हा सांस्कृतिक धक्का असतो, की सिरीयलच्या ओपनिंग सीनलाच सेक्सचा इतका मोकळेपणाने केलेला उल्लेख आणि ‘जेवणा’इतकंच त्याचं इतरांना असलेलं सरावलेपण, त्याने आपण गोष्टीमध्ये सहजपणे गुंतुन जातो.

1994 ते 2004 असे दहा वर्ष ही मालिका सुरू होती. पण महिन्यातून केवळ 2 एपिसोड या दराने एका सिझनमध्ये केवळ 24 एपिसोड या मालिकेचे आहेत. पण अमेरिकी आयुष्यातला मोकळेपणा आणि त्याचं चित्रण आपल्यासारख्या कर्मठ, संकुचित मनाला हसण्याचे दोन क्षण देतात. ही सहा पात्र वेगवेगळ्या क्षेत्रातली आहेत. चँडलर नेमका काय करतो, हे नंतर त्याच्याशी प्रत्यक्ष लग्न केलेल्या मोनिकाला शेवटपर्यंत कळत नाही. रॉस डायनासोर्सचा अभ्यास करतो, इतकंच आपल्याल माहिती असतं. जोई हा अभिनेता असतो. रेचल सुरवातीचा काही काळ त्यांच्या रोजच्या ‘सेन्ट्रल पार्क’मध्ये वेट्रेस म्हणून काम करते, नंतर एका फॅशन कंपनीमध्ये नोकरीला लागते. फिबीसुद्धा चँडलरप्रमाणे नेमकं काय करते हे माहिती नाही, ती काही काळ ‘मसूस’ असते, गिटार वाजवत असते, मोनिकाबरोबर तिचा केटरिंगचा धंदा सांभाळते. मोनिकाला शेफ व्हायचं असतं. मालिकेमध्ये शेवटीशेवटी ती एका चांगल्या हॉटेलमध्ये शेफ म्हणून रुजू होते. यातले तिघे जण व्यवस्थित शिकून नोकरीला लागलेले असतात. दिवसभर काम करून संध्याकाळी गप्पा मारायला भेटत असतात. फिबी, रेचल आणि जोई हे कायम स्ट्रगलर. पण त्यांच्यात कधी पैशावरून, हिशोबावरून भांडणं होत नाहीत. सगळ्यांचे स्वभाव मुलखावेगळे असतात, पण त्यामुळे त्यांच्यात कधी वितुष्ट आलं आहे, असं होत नाही.

पहिला एपिसोड, मालिका सुरू झाल्याच्या दुसर्‍या मिनिटाला टिपिकल ‘रॉस’टाईप चेहेरा घेऊन रॉस सेन्ट्रल पार्कमध्ये येतो आणि आपल्याला सांगतो, “आज माझ्या बायकोने तिचं सामान हालवलं आणि ती मला सोडून कायमची निघून गेली.” ती निघून का गेली असेल, याचा आपण विचार सुरू करतो तोपर्यंत जोई विचारतो, “तुला हे कधीही कसं कळलं नसेल की, ती लेस्बियन होती?” कल्पना करू शकता, 1994 सालच्या अमेरिकेत शहरातल्या रहदारीच्या ठिकाणी असलेल्या कॉफी हाउसमध्ये एक मित्र येऊन सांगू शकतो की आज बायको मला सोडून निघून गेली आणि त्याचं कारण दुसरा मित्र सांगू शकतो की ती ‘लेस्बियन’ होती. हा प्रसंग प्रथम टीव्हीवर दिसला असेल त्याच्या आपण आज 26 वर्ष पुढे आलो आहोत. अजूनही रूढार्थाने सामान्यापेक्षा वेगळ्या लैंगिक जाणीवेबद्दल मोकळेपणाने बोलू शकतो का? आतापर्यंत अज्ञात असलेलं एक विश्व आपल्यासमोर एकदम उघडतं. आणि आपल्या नकळत आपण त्या विश्वात विहार करायला लागतो. या प्रकारचे उघड उल्लेख बघणार्‍या आपल्यासारख्या भारतीय प्रेक्षकांच्या मनातही अवघडलेपणा निर्माण करत नाहीत, इतक्या सहजतेने यांचे उल्लेख होतात.

कारण अमेरिकन समाजाची मूळची प्रेरणा स्वातंत्र्याची आहे. नाहीतर जे लोक युरोपातून जाऊन अमेरिकेत राहिले त्यांनी आपल्याच राज्याकडून स्वातंत्र्य मागण्याचं कारण काय होतं? लोकं मुळात व्यक्तीस्वातंत्र्याला इतर कशाहीपेक्षा जास्त किंमत देणारी आहेत. त्यामुळे जगात इतर कुठेही झाली नाही, अशी लैंगिक क्रांती अमेरिकेत होऊ शकली. स्वतंत्र, लिबरल भावनांचा अविष्कार म्हणजे अमेरिका आणि या सगळ्याचे संदर्भ आपल्याला ‘फ्रेंड्स’मध्ये दिसतात. रोज वेगळ्या मुलाबरोबर डेटवर जाऊ शकण्याची मानसिक तयारी असणार्‍या मोनिका, फिबी, रेचल याही फ्रेंड्समध्ये आहेत. रोज वेगळ्या मुलीबरोबर डेटवर जाण्याची इच्छा असणारा जोईही ‘फ्रेंड्स’मध्ये आहे. आणि आयुष्यात एका मुलीवर सर्वस्व अर्पण करून 7 वर्ष प्रेम केलेला रॉसही फ्रेंड्समध्ये आहे. ज्याचं पाहिलं इंप्रेशन ‘गे’ असं होतं असा चँडलरही ‘फ्रेंड्स’मध्येच आहे.

आपल्यापेक्षा वयाने बराच मोठा असलेल्या रिचर्डबरोबर मोनिका सहजपणे राहू शकते, लग्न करायचं स्वप्न पाहू शकते, आणि तिला मुलं हवी आहेत, पण त्याला रिचर्ड तयार नाही, या कारणासाठी ती रिचर्डला सोडूही शकते. मोनिकाच्या आयुष्यात ज्यावेळी रिचर्ड प्रकरण सुरू असतं, तेव्हा मोनिका ही आर्थिकदृष्ट्या स्वतःच्या पायावर अजून उभी राहू शकलेली नाही. लहानमोठी कामं ती करत असेल, पण ज्यांना आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र म्हणतात, अशी मोनिका नाही. तरीसुद्धा माझ्या पार्टनरला मुलं नको आहेत, आणि मला हवी आहेत या कारणासाठी मोनिका त्याची साथ सोडते. आपल्या भावाला मदत म्हणून त्याची मुलं आपल्या पोटात वाढवणारी फिबी इथे आहे. आपल्या भावाला त्याच्या बायकोपासून मुलं होऊ शकत नाहीत, पण मुलं असण्याने कुटुंबाला अर्थ मिळणार आहे, याची जाणीव तिला असल्यामुळे 9 महिने भावाची मुलं ती आपल्या पोटात वाढवते. त्यांच्या जन्मानंतर ती मुलं भावाला देते. रॉस आणि रेचल यांची गोष्ट तर दहा सिझनमध्ये हळूहळू उलगडत जाते, पण जेव्हा प्रत्यक्ष रेचलला मुलगी होते, तेव्हा तिचं कोणाशीही लग्न झालं नसतं. तरीही ती स्वतःच्या बळावर ती मुलगी वाढवण्याचं बोलून दाखवते. शेवटपर्यंत ती कोणाशीही लग्न करत नाही.

डेटिंग आणि नवीन पर्याय शोधणे हा अमेरिकन जीवनाचा भाग असल्याचं आपल्या लक्षात येईल. आपण कोणा व्यक्तीबरोबर जास्त आनंदानी वेळ घालवू शकतो, कोणाबरोबर जेवायला जाऊ शकतो, कोण आपल्याला जास्त सुटेबल आहे याचा शोध सतत घेत राहण्याची वृत्ती ही अमेरिकन जीवनाचं वैशिष्ट्य आहे. जोई रोज वेगळ्या मुलीबरोबर रात्र काढतो, याचं आपल्या भारतीय मनाला खूप अप्रूप वाटतं. पण जोई करतो ते अयोग्य आहे असं मात्र आपल्याला वाटत नाही. कारण आपल्याला हे माहिती असतं की, जोई मुळात स्वभावाने नीच नाही. मनाने निर्मळ आहे. त्याचा बालिशपणा, निरागसपणा यामुळे जोईबद्दल एक आपुलकी आपल्या मनात नकळत निर्माण होते. रेचल गर्भवती असते तेव्हा ती जोईबरोबर रहात असते. तिथे जोईच्या अशा कलंदर वृत्तीचा तिला त्रास होत नाही. उलट तिला प्रेग्नंट असण्याचा कंटाळा आला आहे हे लक्षात येऊन जोई तिला डेटवर घेऊन जातो. तिची एक संध्याकाळ तो आपल्या उपस्थितीने आनंदी करून टाकतो. नकळत तिच्या प्रेमात पडतो. पण या सहा जणांमध्ये जोई सर्वात बाईलवेडा म्हणता येईल, पण आपल्याकडे बाईलवेडा हे ‘व्हॅल्यु जजमेंट’ ठरतं, तिकडे ती माणसाची नैसर्गिक अभिव्यक्ती आहे हे मान्य करण्याची वृत्ती आहे. ‘बाईलवेडा’ हे कोणाबद्दल योग्य अयोग्य, नैतिक, अनैतिक असं विधान करणारं वर्णन नाही. रेचलवर ज्याने आयुष्यभर प्रेम केलं असा रॉस चुकतो. त्याचं रेचलबरोबर भांडण होतं. आणि अत्यंत नाजूक परिस्थितीमध्ये तो चूक करून बसतो. त्यांच्यात वितुष्ट येतं. पण तरी ते मालिकाभर एकत्र राहू शकतात. कालांतराने एका आपत्याचे आई-वडील म्हणूनही राहू शकतात.

फ्रेंड्सची मी आता अनेकदा पारायणं केली आहेत. पण दरवेळी बघताना मला आपला भारत आठवतो. आपल्याकडे लग्न हा संस्कार मानल्यामुळे आणि लग्न केलं म्हणजे आयुष्यभराचं नातं तयार झाल्यामुळे पुढे आयुष्यभर कितीही कष्ट पडले तरी, ते निभावण्याची एक जबाबदारी भारतीय समाजाने लोकांवर टाकली आहे. एखाद्या माणसाचा घटस्फोट होणं हे आपल्याकडे अत्यंत दुर्दैवी मानतात. पण ‘फ्रेंड्स’मध्ये तीन वेळेला घटस्फोट घेणारा रॉस उजळ माथ्याने नवीन डेटवर जाण्यासाठी मुलगी शोधू शकतो, तिच्याबरोबर डेटवर जाऊ शकतो. त्याच्या घटस्फोटाची सगळे टिंगल करतात, त्यात खेळकरपणे तोही सहभागी होतो. शिवाजीराव भोसले यांच्या व्याख्यात त्यांनी भारतीय समाजाचं वर्णन केलं आहे, ते म्हणतात “अमेरिकन लोकं चंद्रापर्यंत पोहोचली, पण दिवसाचा ठराविक वेळ ते स्वतःसाठी देतात. सतत गंभीर, इस्त्री केलेला चेहेरा घेऊन ते वावरत नाहीत. आपल्याकडे माणसं धड विनोदीही नाहीत आणि धड गंभीरही नाहीत. म्हणजे आपलं गांभीर्य हाच विनोद आहे. वगैरे.” पण एखाद्याचा घटस्फोट हा आपल्याकडे इतक्या विनोदाचा विषय होऊ शकतो का? यात कोणीही कोणाला दुखावत नाही. ज्याचं दुःख आहे, त्यात सगळे एकत्र येऊन ते दुःख कमी करण्याचा प्रयत्नही करतात.

कुटुंब व्यवस्थेलाही अमेरिकेत किंमत आहे, हे आपल्याला मोनिका आणि चँडलर यांच्या नात्यावरून आपल्या लक्षात येतं. पूर्वी आपत्य व्हावं म्हणून आणि आपत्याच्या आग्रहासाठी रिचर्डशी संबंध संपवणार्‍या मोनिकाला स्वतःचं आपत्य होऊ शकत नाही. हे लक्षात आल्यावर ते एका बाळाला दत्तक घ्यायचा विचार करतात. इथे एक गोष्ट आपल्या लक्षात येईल की ‘फ्रेंड्स’ या मालिकेमध्ये मुख्य पात्र असणार्‍या तिन्हीही मुलींनी अपारंपरिक पद्धतीने मुलं जन्माला घातली आहेत. फिबी मुलांना जन्म देते पण ते स्वतःसाठी नाही. रेचल मुलीला जन्म देते तेव्हा तिचं लग्न झालेलं नसतं, आणि मोनिका जन्म देऊ शकत नाही म्हणून ती जुळी मुलं दत्तक घेते.

आम्हाला इकडे स्त्री-पुरुष संबंध निरोगी असावेत यावर नैतिक धडे शिकवावे लागतात, पण तिथे ज्या मोकळेपणाने जोई रेचलचा ब्राचा हूक काढू शकतो, मोनिकाच्या ब्रेस्ट्सकडे पाहू शकतो आणि या कशाचंही रेचल, मोनिकाला अतिक्रमण वाटत नाही. आणि हे एकतर्फी नाहीच. मोनिका पुरुषाच्या अवयवाबद्दल उघडपणे बोलू शकते. हे फक्त लैंगिक बाबींपुरतं मर्यादित आहे, असं चुकूनही समजू नका. समजातील मोकळेपणाचं ते एक सर्वोच्च निदर्शक आहे. समाज जर उघडपणे आणि मोकळेपणाने लैंगिक बाबींवर बोलू शकत असेल, तर तो कोणत्याही गोष्टींवर बोलू शकतो. फिबी मोनिकाला सोडून वेगळ्या ठिकाणी राहिला जाते. मोनिका त्या संध्याकाळी एकटी असते. निराश असते. तेव्हा ‘आमच्याकडची बियर संपली तुझ्याकडची घेऊन जातो’ म्हणून बियर न्यायला येणारा चँडलर उदास मोनिकाला पाहतो. तिची समजूत काढतो. त्यावळी मोनिका अंघोळकरून बाहेर पडत असते. केवळ टॉवेल परिधान करून असणारी मोनिका चँडलरला मिठी मारते, तिची निराशा त्याने थोडी कमी होते, चँडलर तिला समजावतो. पण एक मुलगा एका मुलीला तिच्या अंगावर केवळ टॉवेल असताना निर्मळपणे मिठी मारू शकतो. यात तिला कोणत्याही प्रकारचं अवघडलेपण येत नाही. हा समाज किती मनमोकळा असेल विचार करा. भारतामध्ये एकमेकांवर प्रेम करणारे आणि एकमेकांशी लग्न करू इच्छिणारे मुलगा मुलगी चारचौघात एकमेकांशी मोकळेपणाने बोलूही शकत नाहीत, आणि फ्रेंड्समधून दिसणार्‍या अमेरिकेत मात्र एक मित्र आपल्या थोड्याशा उदास मैत्रिणीला जाऊन मिठी मारू शकतो, तिचं चित्त प्रसन्न करू शकतो. स्त्री पुरुष संबंध मनमोकळे असावेत, याने माणसाचं आयुष्य अजून आनंदी होणार आहे, सुंदर होणार आहे, हे सुद्धा आपण विसरलो आहोत. आपण त्यात खूप कृत्रिमता आणली आहे, आणि गरज नसताना त्या संबंधांचं गणित गुंतागुंतीचं केलं आहे.

बालपण अत्यंत गरिबीच्या परिस्थितीमध्ये गेल्यामुळे सगळ्या लहान मुलांच्या आयुष्यात असते तशी पहिली सायकल फिबीला मिळाली नाही. ही गोष्ट जेव्हा ती सांगते तेव्हा सगळे हलून जातात. आणि लहानपणी सगळ्यांना अशी पहिली सायकल मिळाली पाहिजे, असे सगळेच म्हणतात. पण रॉसला ते सहन होत नाही, तो तिच्यासाठी तिच्या लहानपणीच्या स्वप्नात जशी सायकल असते, तशी घेऊन येतो. तिला गिफ्ट देतो. केवळ मित्र-मैत्रीण असलेले जॉई आणि फिबी. पण फिबी जेव्हा म्हणते की मी अजून ‘परफेक्ट कीस’ केलेलं नाही, तेव्हा अत्यंत निर्मळपणे जोई उठतो, तिला कीस करतो. आणि असे कितीतरी प्रसंग आहेत, जे पाहताना आपल्याला असं वाटतं की, ‘अरे असं आपण का राहू शकत नाही. मोकळेपणाने, समवयस्क मित्र-मैत्रिणींबरोबर आपण एकत्र का राहू शकत नाही.’ आपण आपली मानसिकता अधिक मोकळी, स्वतंत्र करण्याच्या ऐवजी अधिक संकुचित, अधिक बंद केली का?

10 सिझनच्या 232 भागांमध्ये असे अनेक प्रसंग आहेत, जे पाहून आपण हरखून जातो. आपण त्या विश्वात हरवून जातो. अनेक प्रसंग असेही आहेत, ज्याच्यावर स्वतंत्र लेख लिहिता येईल. आणि केवळ फ्रेंड्स या मालिकेवर एक पुस्तक लिहिता येईल. पण ही मालिका जगात इतक्या लोकांनी इतक्या वेळा पाहिलेली आहे, की त्याच्यावर आपण पुन्हा नवीन काही लिहावं असं फार कमी शिल्लक असेल. अजूनही नेटफ्लिक्ससारख्या माध्यमाला माहिती आहे की, फ्रेंड्स पाहणारी लोकं आहेत. त्यामुळे 2004 साली संपलेली मालिका अजूनही पाहिली जाते, ती आपण आपल्याकडे घ्यावी. पण माझ्यादृष्टीने फ्रेंड्स हे एक विश्व आहे. आपण आपल्या आयुष्यातल्या काही समस्या, दुःख यांच्यामुळे हतबल झालेलो असलो, की फ्रेंड्सचा एखादा एपिसोड काढावा, बघावा. आणि प्रसन्न मनानं आपल्या विश्वात परत यावं.

जेव्हा भानावर येतो तेव्हा लक्षात येतं की, यातून बाहेर पडून आपण पुन्हा आपल्या विश्वात जाणार आहोत, जिथे रोज एकदी स्त्री जाळून मारली जाते, रोज एखादा हुंडाबळी जातो, रोज सासरी होणार्‍या छळाला कंटाळून एकदी नवविवाहित स्त्री आत्महत्या करते, रोज एखाद्या मुलीवर बलात्कार होतो. तिकडे बलात्कार होत नसतील असं माझं म्हणणं नाही. पण तो समाज अधिक उदार मनस्क आहे मान्य केलंच पाहिजे. आणि माझं ठाम म्हणणं आहे, की आपली संस्कृती न सोडता, त्यातलं जे चांगलं आहे ते अर्थात घेऊनच पण स्त्री-पुरुष संबंध अजून सोपे, मोकळे आनंदी थोडक्यात म्हणजे फ्रेंड्स मध्ये आहेत तसे करता येणार नाहीत का? फ्रेंड्स ही माझ्यासाठी तरी केवळ एक टीव्हीवरची मालिका नव्हती, तर तिकडे हे चांगलं आहे आणि आपल्याकडे ते नाही, हे सांगणारी गोष्ट होती. पूर्ण मालिकेची कित्येक वेळा पारायणं करून झाली. अनेक प्रसंग, संवाद पाठ झाले. तरी मूड फ्रेश करण्यासाठी पुलंप्रमाणेच फ्रेंड्सचा एक पर्याय मला मिळाला आहे. आणि माझं वैयक्तिक आयुष्य अधिक आनंदी करण्यासाठीचे अनेक धडेही मला त्यात मिळाले आहेत.

© अक्षर मैफल